Viêm dạ dày ruột do virus: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách chăm sóc

Tổng quan về viêm dạ dày ruột do virus

Viêm dạ dày ruột do virus là một hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi tình trạng viêm cấp tính của dạ dày và các đoạn ruột non, đôi khi lan đến đại tràng, do tác nhân virus gây ra. Thuật ngữ dân gian thường gọi bệnh là cúm dạ dày, tuy nhiên bệnh lý này hoàn toàn không do virus cúm gây ra và không thuộc nhóm bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên. Khi xâm nhập vào ống tiêu hóa, các hạt virus sẽ gắn kết vào thụ thể bề mặt của các tế bào biểu mô nhung mao ruột, sau đó nhân lên nhanh chóng bên trong tế bào chủ.

Quá trình tăng sinh của virus dẫn đến sự phá hủy hoặc rối loạn chức năng của các tế bào vi nhung mao tại ruột non. Hậu quả là diện tích bề mặt hấp thu của niêm mạc ruột bị suy giảm nghiêm trọng, đồng thời làm giảm bài tiết các men tiêu hóa quan trọng như men lactase. Tình trạng này gây ra hiện tượng kém hấp thu chất dinh dưỡng và ứ đọng các phân tử thẩm thấu trong lòng ruột, kéo theo nước và các chất điện giải từ mạch máu vào lòng ruột, dẫn tới những đợt tiêu chảy phân nước ồ ạt và buồn nôn liên tục.

Viêm dạ dày ruột do virus có thể xuất hiện đơn lẻ rải rác quanh năm hoặc bùng phát thành các vụ dịch lớn tại những môi trường sinh hoạt tập thể khép kín như nhà trẻ, trường học, viện dưỡng lão, bệnh viện và tàu du lịch. Khả năng phát tán mầm bệnh diễn ra rất mạnh mẽ ngay cả trước khi người bệnh xuất hiện triệu chứng rõ rệt và có thể kéo dài nhiều ngày sau khi các dấu hiệu tiêu hóa đã thuyên giảm hoàn toàn. Bệnh diễn tiến từ thể nhẹ tự giới hạn cho đến những đợt nhiễm trùng nặng đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp kịp thời.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh viêm dạ dày ruột do virus là sự xâm nhập và tấn công của các chủng virus gây bệnh đường ruột. Trong đó, bốn nhóm tác nhân virus phổ biến nhất được ghi nhận bao gồm Norovirus, Rotavirus, Astrovirus và Adenovirus đường ruột.

Norovirus là nguyên nhân hàng đầu gây ra các vụ dịch viêm dạ dày ruột cấp tính ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em đến người trưởng thành. Chủng virus này có sức đề kháng rất cao với các chất tẩy rửa thông thường và chỉ cần một lượng rất nhỏ virus xâm nhập là đã đủ khả năng gây bệnh. Rotavirus là thủ phạm phổ biến nhất gây tiêu chảy cấp nặng ở trẻ nhỏ dưới năm tuổi, đặc biệt là giai đoạn từ 3 đến 15 tháng tuổi, thường khởi phát mạnh mẽ vào mùa đông xuân. Astrovirus và Adenovirus type 40, 41 cũng là hai tác nhân thường gặp ở đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới hai tuổi, với thời gian ủ bệnh kéo dài hơn và triệu chứng có thể dai dẳng hơn.

Phương thức lây truyền của các loại virus này diễn ra chủ yếu qua hai con đường chính là đường phân – miệng và đường tay – miệng. Mầm bệnh đào thải qua phân và dịch nôn của người bệnh có thể làm ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt, đất trồng hoặc bám dính trên các loại thực phẩm tươi sống, đặc biệt là hải sản hai mảnh vỏ như hàu, sò được thu hoạch từ vùng nước nhiễm bẩn. Ngoài ra, việc chạm tay vào các bề mặt dùng chung có chứa virus như tay nắm cửa, đồ chơi, dụng cụ ăn uống rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng là con đường lây nhiễm chéo cực kỳ phổ biến trong cộng đồng.

Một số yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh và khiến bệnh dễ chuyển biến nặng bao gồm:

• Thứ nhất là lứa tuổi, trong đó trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người cao tuổi là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất do hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc đã suy thoái dần theo thời gian.
• Thứ hai là những người có hệ miễn dịch suy giảm do mắc các bệnh lý mạn tính, đái tháo đường, ung thư hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài.
• Thứ ba là môi trường sống và làm việc tập trung đông người như trường mầm non, trường nội trú, trung tâm dưỡng lão hoặc các khu dân cư có điều kiện vệ sinh nguồn nước và xử lý chất thải chưa đảm bảo. Cuối cùng, thói quen ăn đồ sống, chưa nấu chín kỹ và việc không rửa tay sạch bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh cũng tạo điều kiện thuận lợi cho virus xâm nhập.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Sau thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 1 đến 3 ngày tùy thuộc vào chủng virus, các triệu chứng của viêm dạ dày ruột do virus thường bộc lộ đột ngột và rầm rộ. Biểu hiện lâm sàng của bệnh có thể biến thiên từ mức độ khó chịu nhẹ ở vùng bụng đến những cơn rối loạn tiêu hóa dữ dội làm suy kiệt cơ thể.

Các dấu hiệu khởi phát thường gặp nhất bao gồm:

• Buồn nôn và nôn mửa dữ dội: Đây thường là triệu chứng xuất hiện đầu tiên, đặc biệt rõ rệt trong các đợt nhiễm Norovirus. Người bệnh có thể nôn nhiều lần liên tục sau khi ăn hoặc uống, thậm chí nôn khan khi dạ dày đã rỗng.
• Tiêu chảy phân nước: Phân thường lỏng, nhiều nước, không có lẫn máu hoặc chất nhầy mủ, đi ngoài nhiều lần trong ngày dẫn đến sự thất thoát dịch thể rất lớn.
• Đau bụng và co thắt dạ dày: Người bệnh thường cảm thấy đau quặn thắt từng cơn quanh rốn hoặc vùng thượng vị, kèm theo cảm giác đầy hơi và sôi bụng liên tục.
• Sốt nhẹ đến sốt vừa: Đa số người bệnh có phản ứng sốt nhẹ, đi kèm cảm giác ớn lạnh, đau nhức mỏi cơ bắp toàn thân và đau đầu nhẹ tương tự như cảm cúm.

Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm hàng đầu của viêm dạ dày ruột do virus chính là tình trạng mất nước và rối loạn thăng bằng kiềm toan. Người chăm sóc cần đặc biệt lưu ý các biểu hiện mất nước từ mức độ nhẹ đến nặng như cảm giác khát nước dữ dội, khô miệng, khô họng, môi nứt nẻ, da khô ráp giảm độ đàn hồi, mắt trũng sâu, lượng nước tiểu ít và nước tiểu có màu vàng sẫm. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, mất nước còn biểu hiện qua việc khóc không có nước mắt, thóp trũng, không ướt tã trong suốt sáu giờ, li bì, ngủ gà hoặc kích thích quấy khóc không dỗ được.

Điểm dễ nhầm lẫn trong chẩn đoán lâm sàng là phân biệt viêm dạ dày ruột do virus với viêm dạ dày ruột do vi khuẩn hoặc ngộ độc thực phẩm do độc tố. Bệnh do virus thường có đặc điểm phân toàn nước, không có máu, sốt nhẹ và tự thoái lui sau vài ngày. Ngược lại, nhiễm khuẩn xâm lấn đường ruột như Shigella, Salmonella hay Campylobacter thường đi kèm sốt rất cao, đau bụng quặn mót rặn liên tục và phân có lẫn chất nhầy, máu tươi hoặc mủ. Bệnh cũng dễ bị nhầm với các bệnh lý ngoại khoa cấp tính như viêm ruột thừa cấp, lồng ruột ở trẻ nhỏ hoặc viêm túi mật cấp.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán viêm dạ dày ruột do virus chủ yếu dựa vào việc khai thác kỹ lưỡng bệnh sử, thăm khám lâm sàng và đánh giá mức độ mất nước của người bệnh. Bác sĩ sẽ ghi nhận thời điểm khởi phát, tần suất nôn và số lần đi ngoài trong ngày, tính chất phân có lẫn máu hay chất nhầy không, cùng tiền sử tiếp xúc với người bệnh hoặc sử dụng thực phẩm nghi ngờ trước đó.

Trong hầu hết các trường hợp thông thường, nếu triệu chứng nhẹ hoặc vừa và diễn tiến điển hình, bác sĩ không nhất thiết phải chỉ định các xét nghiệm vi sinh chuyên sâu vì bệnh mang tính tự giới hạn. Việc thăm khám thực thể tập trung kiểm tra sinh hiệu gồm mạch, huyết áp, nhiệt độ, tìm kiếm các dấu hiệu thực thể của tình trạng mất nước và thăm khám vùng bụng nhằm loại trừ các bệnh lý cấp cứu ngoại khoa khẩn cấp như viêm ruột thừa hay tắc ruột.

Các xét nghiệm cận lâm sàng sẽ được bác sĩ cân nhắc thực hiện trong những tình huống bệnh nhân có biểu hiện nặng, mất nước nghiêm trọng, người có bệnh nền suy giảm miễn dịch hoặc khi có nghi ngờ dịch bệnh bùng phát trong cộng đồng:

• Xét nghiệm phân: Soi phân tìm hồng cầu, bạch cầu nhằm phân biệt với nhiễm khuẩn xâm lấn; cấy phân để phát hiện các chủng vi khuẩn gây bệnh khi cần loại trừ nhiễm khuẩn. Các kỹ thuật hiện đại như xét nghiệm miễn dịch nhanh tìm kháng nguyên của Rotavirus, Adenovirus hoặc xét nghiệm sinh học phân tử phản ứng chuỗi polymerase phát hiện RNA của Norovirus có thể được áp dụng để xác định chính xác tác nhân virus.
• Xét nghiệm máu: Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi giúp đánh giá tình trạng cô đặc máu và phản ứng viêm; xét nghiệm điện giải đồ đo nồng độ natri, kali, clo để phát hiện và xử trí kịp thời các rối loạn điện giải; xét nghiệm urê và creatinin huyết thanh giúp đánh giá chức năng thận trước nguy cơ suy thận cấp trước thận do thiếu hụt thể tích tuần hoàn.

Biến chứng nguy hiểm có thể gặp của viêm dạ dày ruột do virus

Trong hầu hết các trường hợp thông thường, viêm dạ dày ruột do virus là bệnh lý cấp tính tự giới hạn và hiếm khi để lại di chứng lâu dài nếu cơ thể được bù nước đầy đủ. Tuy nhiên, nếu người bệnh không được theo dõi sát sao và bù đắp lượng dịch mất kịp thời, bệnh có thể nhanh chóng dẫn đến các biến chứng toàn thân nghiêm trọng đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Biến chứng phổ biến và nguy hiểm nhất là tình trạng mất nước nghiêm trọng đi kèm rối loạn thăng bằng điện giải. Khi lượng nước, natri, kali và clo bị đào thải ồ ạt qua phân và chất nôn mà không được bù đắp, người bệnh có thể rơi vào tình trạng trụy tim mạch, tụt huyết áp nghiêm trọng, rối loạn nhịp tim và sốc giảm thể tích tuần hoàn. Tình trạng thiếu tưới máu kéo dài sẽ gây tổn thương thận cấp tính, suy đa cơ quan và có thể dẫn đến tử vong nếu không được hồi sức tích cực.

Bên cạnh đó, lớp biểu mô niêm mạc ruột bị tổn thương do virus tạo cơ hội thuận lợi cho các loại vi khuẩn cơ hội xâm nhập, dẫn đến tình trạng bội nhiễm vi khuẩn đường ruột, viêm ruột hoại tử hoặc nhiễm khuẩn huyết. Ở đối tượng trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ tại các khu vực đang phát triển, những đợt tiêu chảy cấp do virus kéo dài có thể làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu vi chất, dẫn tới hội chứng kém hấp thu sau nhiễm trùng, suy dinh dưỡng thể thiếu protein năng lượng, chậm lớn và suy giảm miễn dịch thứ phát.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Nguyên tắc cốt lõi trong xử trí viêm dạ dày ruột do virus là điều trị hỗ trợ, duy trì cân bằng nước và điện giải, kiểm soát triệu chứng và đảm bảo dinh dưỡng phù hợp trong khi chờ niêm mạc ruột tự hồi phục. Do bệnh bắt nguồn từ virus, các loại thuốc kháng sinh hoàn toàn không có hiệu lực và tuyệt đối không được tự ý sử dụng vì có thể làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn hệ vi sinh vật đường ruột.

Bù nước và điện giải là biện pháp điều trị quan trọng nhất:

• Đối với các trường hợp mất nước nhẹ đến trung bình, liệu pháp bù nước đường uống bằng dung dịch oresol là lựa chọn ưu tiên hàng đầu. Dung dịch oresol cần được pha đúng tỷ lệ thể tích nước theo hướng dẫn trên bao bì y tế để đạt áp lực thẩm thấu chuẩn xác. Người bệnh nên uống từng ngụm nhỏ, uống chậm rãi và chia làm nhiều lần trong ngày, đặc biệt là bổ sung ngay sau mỗi lần nôn hoặc đi ngoài. Không nên uống một lượng lớn nước cùng lúc vì dễ kích thích dạ dày co bóp và gây nôn tái diễn. Nếu không có oresol, có thể tạm thời thay thế bằng nước cháo muối loãng hoặc nước súp trong khi chuẩn bị gói bù dịch chuyên dụng.
• Đối với các trường hợp mất nước nặng, người bệnh nôn liên tục không thể dung nạp qua đường uống hoặc có dấu hiệu rối loạn tri giác, bác sĩ sẽ chỉ định nhập viện để tiến hành bù dịch qua đường tĩnh mạch bằng các dung dịch tinh thể đẳng trương dưới sự giám sát y khoa chặt chẽ.

Chế độ dinh dưỡng và chăm sóc triệu chứng:

• Người bệnh không nên nhịn ăn hoàn toàn mà cần duy trì dinh dưỡng sớm để cung cấp năng lượng tái tạo niêm mạc ruột. Nên ưu tiên các loại thức ăn lỏng, mềm, thanh đạm và dễ tiêu hóa như cháo trắng, súp thịt gà nạc, bánh mì nướng, chuối chín và táo nghiền. Cần chia nhỏ các bữa ăn thành nhiều cữ trong ngày. Tuyệt đối tránh các thực phẩm chứa nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào, thức ăn quá ngọt, nước giải khát có ga hoặc các sản phẩm từ sữa động vật nguyên kem trong giai đoạn cấp vì dễ làm tăng tính thẩm thấu và khiến tiêu chảy nặng hơn.

Việc sử dụng các loại thuốc hỗ trợ như men vi sinh, thuốc bảo vệ niêm mạc ruột hay thuốc chống nôn phải tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn và chỉ định của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua và sử dụng các loại thuốc cầm tiêu chảy làm giảm nhu động ruột, vì những thuốc này có thể giữ lại độc tố và virus trong lòng ruột, gây ứ đọng dịch và dẫn đến biến chứng liệt ruột nguy hiểm.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm dạ dày ruột do virus đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc giữ gìn vệ sinh cá nhân, thực hành an toàn thực phẩm và tiêm chủng phòng bệnh theo khuyến cáo y tế. Do virus đường ruột có khả năng tồn tại lâu ngoài môi trường và rất dễ lây nhiễm, việc cắt đứt các mắt xích truyền bệnh đóng vai trò quyết định.

Thực hành vệ sinh tay đúng cách là biện pháp phòng hộ hàng đầu. Cần rửa tay thường xuyên và kỹ lưỡng bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong ít nhất 20 đến 30 giây, đặc biệt là sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã cho trẻ nhỏ, trước khi chuẩn bị hoặc dùng bữa ăn, và sau khi chạm vào các bề mặt nơi công cộng. Lưu ý rằng các dung dịch cồn rửa tay khô thông thường có thể kém hiệu quả đối với một số loại virus không có vỏ bọc như Norovirus, do đó rửa tay bằng xà phòng và nước sạch luôn là giải pháp tối ưu.

Đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và nguồn nước sinh hoạt: Luôn tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi; rửa sạch rau củ quả dưới vòi nước chảy trước khi chế biến; nấu chín kỹ các loại thực phẩm tươi sống, đặc biệt là các loại hải sản hai mảnh vỏ như sò huyết, hàu. Không sử dụng nguồn nước nghi ngờ ô nhiễm hoặc các loại đá lạnh không rõ nguồn gốc xuất xứ. Khi trong gia đình có người bị ốm, người bệnh không nên trực tiếp tham gia chế biến thực phẩm cho người khác trong ít nhất 48 giờ sau khi triệu chứng chấm dứt hoàn toàn.

Khử trùng môi trường và vật dụng: Dùng các dung dịch khử khuẩn chứa clo để lau dọn ngay lập tức các bề mặt bị dính dịch nôn hoặc phân của người bệnh. Giặt riêng quần áo, khăn trải giường của người nhiễm bệnh bằng nước nóng và xà phòng giặt.

Chủ động tiêm phòng vắc xin: Cho trẻ nhỏ uống vắc xin phòng Rotavirus đầy đủ theo phác đồ hướng dẫn của cơ quan y tế trong những tháng đầu đời. Đây là biện pháp hiệu quả cao giúp bảo vệ trẻ khỏi các thể viêm dạ dày ruột nặng và giảm thiểu nguy cơ nhập viện do mất nước nguy kịch.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù viêm dạ dày ruột do virus thường diễn tiến nhẹ và có thể theo dõi tại nhà, người bệnh hoặc người thân cần liên hệ ngay với bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế gần nhất khi xuất hiện các triệu chứng cảnh báo nguy cơ diễn tiến nặng.

Các dấu hiệu cảnh báo cần đi khám y tế ở người trưởng thành bao gồm:

• Xuất hiện các triệu chứng mất nước nặng như choáng váng khi đứng dậy, hạ huyết áp, khô miệng trầm trọng, không đi tiểu trong suốt tám giờ hoặc nước tiểu sẫm màu đặc quánh.
• Nôn mửa liên tục kéo dài trên 24 giờ khiến người bệnh không thể giữ được bất kỳ ngụm nước hay chất lỏng nào trong dạ dày.
• Tiêu chảy phân nước dữ dội kéo dài quá hai ngày mà không có dấu hiệu thuyên giảm.
• Sốt cao liên tục trên 38,5 độ C khó hạ bằng các biện pháp thông thường.
• Đau bụng dữ dội, quặn thắt liên tục không giảm hoặc bụng chướng căng, sờ vào thấy đau cứng.
• Nôn ra máu, chất dịch nôn màu bã cà phê hoặc đi ngoài phân có lẫn máu tươi, phân đen như bã cà phê.

Đối với đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cần đưa trẻ đi cấp cứu khẩn cấp ngay khi nhận thấy: Trẻ sốt cao, li bì khó đánh thức, ngủ gà hoặc kích thích quấy khóc không dứt; thóp lõm xuống; mắt trũng sâu; khóc không có nước mắt; môi khô nứt nẻ; không làm ướt tã trong vòng sáu giờ liên tục; hoặc nôn mửa tất cả mọi thứ sau khi bú hay uống nước.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin trong bài viết được biên soạn nhằm mục đích phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe cộng đồng và nâng cao nhận thức y khoa, không thay thế cho các chẩn đoán chuyên sâu, chỉ định điều trị hay lời khuyên trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Tình trạng bệnh lý và khả năng dung nạp ở mỗi cá nhân có sự khác biệt rõ rệt, do đó phác đồ theo dõi phải luôn được cá nhân hóa phù hợp với từng người bệnh.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh để điều trị viêm dạ dày ruột do virus, bởi kháng sinh chỉ tác động lên vi khuẩn và hoàn toàn vô hiệu trước các loại virus. Lạm dụng kháng sinh không những không mang lại lợi ích điều trị mà còn tiêu diệt các vi khuẩn có lợi tại đường ruột, làm kéo dài thời gian tiêu chảy và gia tăng nguy cơ kháng thuốc trong tương lai.

Bên cạnh đó, tránh việc tự ý dùng các loại thuốc cầm tiêu chảy hoặc thuốc giảm đau chống viêm không steroid khi chưa có thăm khám của bác sĩ, vì các thuốc này có thể che lấp triệu chứng nguy hiểm hoặc gây tổn hại thêm cho niêm mạc dạ dày. Khi pha dung dịch bù nước oresol, cần tuân thủ tuyệt đối định lượng nước ghi trên hướng dẫn; việc pha quá đặc hoặc quá loãng đều có thể gây ra những rối loạn điện giải nghiêm trọng đe dọa tính mạng.

Kết luận

Viêm dạ dày ruột do virus là bệnh lý nhiễm trùng đường tiêu hóa cấp tính phổ biến, có khả năng lây lan nhanh nhưng phần lớn các trường hợp đều có tiên lượng tốt và tự hồi phục trong vòng một đến hai tuần nếu được chăm sóc đúng hướng. Yếu tố mấu chốt quyết định sự thành công trong theo dõi bệnh tại nhà là chủ động bù nước và điện giải kịp thời, duy trì chế độ dinh dưỡng thanh đạm dễ tiêu hóa và giữ gìn vệ sinh sạch sẽ nhằm hạn chế lây lan cho những người xung quanh.

Tuy nhiên, trước những nguy cơ tiềm ẩn về mất nước nghiêm trọng và rối loạn chuyển hóa, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, người bệnh và gia đình không nên chủ quan hoặc tự ý sử dụng các loại thuốc điều trị không rõ nguồn gốc. Khi phát hiện các dấu hiệu cảnh báo bất thường, việc chủ động tìm kiếm sự thăm khám và hướng dẫn y tế chuyên môn từ bác sĩ là biện pháp an toàn và quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa trọn vẹn.