Tụt huyết áp: Biểu hiện thường gặp, nguyên nhân và cách xử trí tại chỗ

Tụt huyết áp là gì?

Huyết áp là áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch khi tim bơm máu đi khắp cơ thể. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, trị số huyết áp bình thường dao động quanh mức một trăm hai mươi trên tám mươi milimét thủy ngân. Tụt huyết áp hay hạ huyết áp thường được xác định khi chỉ số huyết áp tâm thu giảm xuống dưới chín mươi milimét thủy ngân hoặc huyết áp tâm trương dưới sáu mươi milimét thủy ngân.

Tuy nhiên, ý nghĩa lâm sàng của tụt huyết áp phụ thuộc rất lớn vào cơ địa và triệu chứng đi kèm của từng cá nhân. Một số người có huyết áp nền thấp tự nhiên nhưng cơ thể vẫn thích nghi tốt và không có biểu hiện bất thường. Ngược lại, những trường hợp huyết áp giảm nhanh trong thời gian ngắn thường gây ra tình trạng thiếu máu não cục bộ, dẫn đến cảm giác mệt mỏi, suy nhược và cần có biện pháp cải thiện lưu thông máu phù hợp.

Biểu hiện điển hình khi bị tụt huyết áp

Cơn tụt huyết áp thường biểu hiện rõ rệt nhất qua các triệu chứng tại hệ thần kinh trung ương do lưu lượng máu tưới não bị suy giảm. Dấu hiệu phổ biến hàng đầu là cảm giác hoa mắt, chóng mặt, váng đầu và nhìn mờ tạm thời khi người bệnh đang ngồi bỗng đứng dậy nhanh hoặc khi đứng quá lâu.

Bên cạnh đó, người bị hạ huyết áp thường cảm thấy cơ thể bủn rủn, kiệt sức, hụt hơi và mất thăng bằng. Làn da có thể trở nên nhợt nhạt, lạnh tái và toát mồ hôi trộm, kèm theo cảm giác buồn nôn hoặc cồn cào trong bụng. Trong các trường hợp tụt huyết áp mức độ vừa đến nặng, nhịp tim có thể đập nhanh hồi hộp để bù trừ thể tích tuần hoàn. Nếu lượng máu lên não giảm quá sâu mà người bệnh không được nằm nghỉ kịp thời, tình trạng mất ý thức ngắn hay ngất xỉu hoàn toàn có thể xảy ra, dễ dẫn đến chấn thương do té ngã.

Các nguyên nhân phổ biến gây hạ huyết áp

Tụt huyết áp có thể bắt nguồn từ các yếu tố sinh lý thường gặp hoặc do bệnh lý tiềm ẩn trong cơ thể. Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất là thiếu hụt thể tích tuần hoàn do mất nước, sốt cao, tiêu chảy kéo dài, nôn mửa hoặc đổ mồ hôi nhiều khi vận động mạnh dưới trời nắng nóng mà không bù đủ dịch. Tình trạng bỏ bữa, nhịn ăn giảm cân quá mức gây hạ đường huyết cũng thường đi kèm tụt huyết áp.

Ngoài ra, hạ huyết áp tư thế đứng xảy ra khi hệ thần kinh tự chủ phản ứng chậm chạp trước sự dịch chuyển của trọng lực lúc người bệnh chuyển đổi tư thế đột ngột. Tác dụng không mong muốn của một số loại thuốc như thuốc điều trị tăng huyết áp dùng quá liều, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chống trầm cảm cũng có thể làm giảm áp lực mạch máu. Ở phạm vi bệnh lý, các vấn đề về tim mạch như rối loạn nhịp tim, suy tim, bệnh van tim hoặc rối loạn nội tiết như suy tuyến thượng thận, bệnh tuyến giáp đều có thể là căn nguyên gây tụt huyết áp kéo dài.

Hướng dẫn sơ cứu và xử trí tức thời tại chỗ

Khi nhận thấy các dấu hiệu choáng váng do tụt huyết áp, điều quan trọng nhất là phải lập tức giúp người bệnh ngừng mọi hoạt động đang làm và chuyển sang tư thế an toàn để phòng tránh ngã. Cần hỗ trợ người bệnh nằm xuống mặt phẳng thoáng mát, kê cao hai chân khoảng mười lăm đến hai mươi xentimét so với đầu nhằm tạo điều kiện cho máu tuần hoàn ngược về tim và não thuận lợi hơn.

Nếu không có chỗ nằm, hãy hướng dẫn người bệnh ngồi xuống, hơi cúi đầu xuống giữa hai đầu gối và thở chậm, đều đặn. Cần nới lỏng cổ áo, thắt lưng và mở rộng không gian xung quanh để tạo sự thông thoáng khí. Khi người bệnh còn hoàn toàn tỉnh táo và có thể nuốt tốt, có thể cho uống một cốc nước lọc ấm, nước trà gừng loãng hoặc nước canh hơi mặn để hỗ trợ nâng thể tích tuần hoàn. Tuyệt đối không cho người bệnh uống nước hoặc dùng bất kỳ thứ gì khi họ đang lơ mơ, co giật hoặc bất tỉnh vì rất dễ gây sặc vào đường hô hấp.

Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa tụt huyết áp tái phát

Để duy trì chỉ số huyết áp ổn định và giảm thiểu tần suất xuất hiện các cơn hạ huyết áp, người có huyết áp thấp nên xây dựng lối sống khoa học và điều độ. Trong sinh hoạt hằng ngày, hãy tạo thói quen thay đổi tư thế từ từ, đặc biệt là khi thức dậy vào buổi sáng: nên ngồi lại bên mép giường vài phút, cử động nhẹ cổ chân và bàn chân trước khi đứng hẳn lên.

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò rất cần thiết trong việc nâng đỡ thể trạng. Người bệnh không nên bỏ bữa, có thể chia nhỏ khẩu phần thành bốn đến năm bữa trong ngày để tránh tình trạng tụt đường huyết sau ăn. Cần uống đủ lượng nước hằng ngày từ một phẩy lăm đến hai lít, hạn chế tối đa các loại đồ uống có cồn vì rượu bia có thể gây mất nước và giãn mạch làm huyết áp giảm sâu hơn. Bên cạnh đó, việc duy trì các bài tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, yoga hoặc bơi lội giúp tăng cường trương lực mạch máu và cải thiện tuần hoàn toàn thân rất hiệu quả.

Những trường hợp tụt huyết áp cần đến cơ sở y tế

Mặc dù nhiều cơn tụt huyết áp nhẹ có thể hồi phục nhanh chóng sau khi được nghỉ ngơi và uống nước, người bệnh không nên chủ quan nếu tình trạng này diễn ra thường xuyên hoặc kèm theo các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm. Cần chủ động đi khám chuyên khoa tim mạch hoặc nội khoa tổng quát để bác sĩ kiểm tra huyết áp toàn diện, làm điện tâm đồ và xét nghiệm máu nhằm tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ.

Đặc biệt, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức nếu cơn tụt huyết áp đi kèm biểu hiện đau tức ngực dữ dội, khó thở, nhịp tim đập nhanh bất thường hoặc chậm rời rạc. Tương tự, các dấu hiệu như ngất xỉu kéo dài không tỉnh lại ngay, lú lẫn, méo miệng, yếu liệt nửa người, đại tiện ra phân đen hoặc nôn ra máu đều là những dấu hiệu cấp cứu phản ánh các biến cố tim mạch hoặc xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng đe dọa tính mạng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc nâng huyết áp, không tự ý ngừng hoặc thay đổi liều lượng thuốc điều trị bệnh mạn tính đang sử dụng khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Khi xuất hiện các triệu chứng tụt huyết áp thường xuyên hoặc có dấu hiệu bất thường, cần đến bệnh viện để được thăm khám cẩn thận.

Tóm tắt

Tụt huyết áp là tình trạng phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và phòng ngừa hiệu quả nếu nhận biết sớm các biểu hiện cảnh báo và xử trí ban đầu đúng cách. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, uống đủ nước và chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp bảo vệ sức khỏe hệ tim mạch và nâng cao chất lượng cuộc sống bền vững.