Triệu chứng sốt rét điển hình và các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm

Triệu chứng sốt rét là gì?

Sốt rét là bệnh truyền nhiễm cấp tính do ký sinh trùng thuộc chi Plasmodium gây ra, lây truyền sang người chủ yếu qua vết đốt của muỗi cái Anopheles. Khi xâm nhập vào cơ thể, ký sinh trùng di chuyển đến gan để nhân lên rồi xâm nhập vào hồng cầu, phá vỡ hồng cầu theo từng đợt và giải phóng độc tố vào máu.

Chính quá trình vỡ hồng cầu hàng loạt này kích hoạt phản ứng miễn dịch của cơ thể, tạo nên những cơn sốt có tính chất chu kỳ đặc trưng. Mức độ biểu hiện của triệu chứng sốt rét thay đổi tùy thuộc vào chủng ký sinh trùng mắc phải, mật độ ký sinh trùng trong máu cũng như tình trạng miễn dịch của từng người bệnh. Bệnh có thể biểu hiện từ thể thông thường nhẹ đến các thể biến chứng nặng nếu không được phát hiện và xử trí y tế kịp thời.

Ba giai đoạn điển hình của cơn sốt rét chu kỳ

Một cơn sốt rét kinh điển thường diễn ra tuần tự qua ba giai đoạn rõ rệt kéo dài từ vài giờ đến nửa ngày:

Giai đoạn rét run bắt đầu đột ngột với cảm giác lạnh buốt từ bên trong sống lưng lan ra toàn thân, người bệnh run rẩy dữ dội, hai hàm răng đập vào nhau dù đắp nhiều chăn ấm. Môi và đầu ngón tay tím tái, da nổi da gà, mạch nhanh nhỏ. Giai đoạn này thường kéo dài từ ba mươi phút đến khoảng hai giờ.

Giai đoạn sốt nóng xuất hiện ngay sau khi cảm giác rét run giảm dần. Thân nhiệt người bệnh tăng vọt lên mức ba mươi chín đến bốn mươi độ C hoặc cao hơn. Da trở nên khô nóng, mặt đỏ bừng, mắt đỏ, khát nước dữ dội kèm theo đau đầu dữ dội, nhịp thở nhanh và có thể mê sảng nhẹ ở người suy nhược.

Giai đoạn vã mồ hôi diễn ra khi cơn sốt bắt đầu hạ nhiệt. Mồ hôi toát ra ướt đẫm trán, lưng và quần áo, nhiệt độ cơ thể nhanh chóng hạ về mức bình thường. Sau khi vã mồ hôi, người bệnh cảm thấy nhẹ nhõm, bớt mệt mỏi nhưng thường kiệt sức và dễ chìm vào giấc ngủ sâu trước khi bước vào khoảng thời gian không sốt tiếp theo.

Các triệu chứng toàn thân đi kèm thường gặp

Bên cạnh cơn sốt chu kỳ, người mắc bệnh sốt rét còn gặp nhiều rối loạn toàn thân do ký sinh trùng phá hủy hồng cầu và gây đáp ứng viêm lan tỏa. Đau đầu là triệu chứng rất phổ biến, thường đau nhức dữ dội vùng trán hoặc hai bên thái dương và không thuyên giảm nhiều khi dùng thuốc giảm đau thông thường.

Người bệnh cũng thường xuyên cảm thấy đau mỏi toàn thân, ê ẩm các khớp xương và cơ bắp tương tự như hội chứng cúm nặng. Hệ tiêu hóa bị ảnh hưởng dẫn đến cảm giác chán ăn, đắng miệng, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy nhẹ, khiến cơ thể nhanh chóng mất nước và suy kiệt.

Sau nhiều đợt vỡ hồng cầu, triệu chứng thiếu máu dần biểu hiện rõ rệt qua tình trạng da dẻ xanh xao, niêm mạc mắt và lòng bàn tay nhợt nhạt. Khám thực thể y khoa có thể ghi nhận gan to và lách to ở các mức độ khác nhau, gây cảm giác tức nặng khó chịu ở vùng hạ sườn trái và hạ sườn phải.

Dấu hiệu cảnh báo sốt rét ác tính cần cấp cứu

Sốt rét ác tính là tình trạng biến chứng nguy kịch, thường do nhiễm ký sinh trùng Plasmodium falciparum, đòi hỏi phải được hồi sức cấp cứu khẩn cấp tại bệnh viện. Người bệnh và thân nhân cần đặc biệt chú ý đến những dấu hiệu cảnh báo sớm trước khi tổn thương đa cơ quan tiến triển không thể đảo ngược.

Biểu hiện thần kinh là dấu hiệu thường gặp nhất trong thể sốt rét thể não, bao gồm lơ mơ, li bì, kích động, co giật toàn thân hoặc hôn mê sâu. Rối loạn hô hấp xuất hiện khi người bệnh thở dốc, khó thở, nhịp thở sâu do toan chuyển hóa hoặc phù phổi cấp tính.

Ngoài ra, tình trạng suy tuần hoàn gây hạ huyết áp, mạch nhanh nhỏ khó bắt, chân tay lạnh ngắt và nhớp nháp mồ hôi. Nước tiểu chuyển sang màu nâu sẫm hoặc đen như nước vối là dấu hiệu vỡ hồng cầu ồ ạt dẫn đến suy thận cấp. Hiện tượng vàng da sậm, xuất huyết dưới da hoặc chảy máu niêm mạc tự nhiên cũng phản ánh gan và tạng đông máu đang bị tổn thương nghiêm trọng.

Yếu tố dịch tễ và thời điểm cần xét nghiệm máu

Triệu chứng lâm sàng của sốt rét rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh truyền nhiễm khác như sốt xuất huyết Dengue, cảm cúm hoặc nhiễm khuẩn huyết. Vì vậy, yếu tố dịch tễ đóng vai trò then chốt trong việc định hướng chẩn đoán. Bất kỳ ai xuất hiện triệu chứng sốt sau khi trở về từ vùng lưu hành sốt rét trong vòng vài tuần đến vài tháng đều cần được kiểm tra y tế chuyên biệt.

Thời điểm xét nghiệm máu có giá trị cao nhất là lúc người bệnh đang lên cơn sốt rét run hoặc sốt nóng, khi lượng ký sinh trùng trong máu ở mức đậm đặc. Xét nghiệm soi kính hiển vi tìm ký sinh trùng trên lam máu giọt dày và giọt mỏng là tiêu chuẩn vàng, bên cạnh các que thử chẩn đoán nhanh kháng nguyên.

Người bệnh không nên tự ý trì hoãn việc xét nghiệm vì ký sinh trùng có thể nhân lên rất nhanh chỉ sau vài ngày. Việc xác định chính xác chủng ký sinh trùng mắc phải giúp bác sĩ đưa ra phác đồ thuốc chống sốt rét đặc hiệu, ngăn chặn tái phát và dứt điểm mầm bệnh an toàn.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc chống sốt rét hoặc dùng lại đơn thuốc cũ khi chưa có kết quả xét nghiệm máu xác định ký sinh trùng. Các thuốc hạ sốt thông thường chỉ hỗ trợ làm giảm nhiệt độ tạm thời chứ không tiêu diệt được căn nguyên bệnh. Tự điều trị tại nhà có thể làm che lấp triệu chứng lâm sàng, gia tăng nguy cơ kháng thuốc và khiến bệnh âm thầm chuyển nặng thành thể ác tính. Khi có dấu hiệu nghi ngờ sốt rét hoặc vừa đi qua vùng dịch tễ, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và theo dõi.

Tóm tắt

Nhận diện đúng triệu chứng sốt rét qua các cơn sốt chu kỳ rét run, sốt nóng và vã mồ hôi cùng tiền sử dịch tễ là bước đầu tiên để bảo vệ sức khỏe. Bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Mỗi người cần chủ động đến cơ sở y tế làm xét nghiệm máu khi có biểu hiện nghi ngờ, tuân thủ hướng dẫn chuyên môn của bác sĩ để bảo đảm an toàn tính mạng.