Trật khớp ngón chân cái: Biểu hiện thường gặp và cách xử trí ban đầu

Trật khớp ngón chân cái là gì?

Khớp ngón chân cái gồm khớp bàn ngón và khớp liên đốt, trong đó khớp bàn ngón chân cái là khớp chịu lực lớn nhất ở phần trước của bàn chân trong mọi chu kỳ bước đi. Trật khớp ngón chân cái xảy ra khi các dây chằng, bao khớp và phức hợp xương vừng bao quanh khớp bị rách hoặc giãn quá mức do một lực tác động vượt quá biên độ vận động sinh lý, khiến đầu xương đốt ngón trượt hoàn toàn hoặc một phần ra khỏi hõm khớp tương ứng.

Chấn thương này có thể xảy ra ở dạng trật khớp kín khi bề mặt da vẫn nguyên vẹn, hoặc trật khớp hở nếu lực chấn thương mạnh làm rách toạc da và để lộ đầu xương ra môi trường ngoài. Tình trạng trật khớp không chỉ gây đau đớn tức thì mà còn làm gián đoạn toàn bộ chức năng chịu tải của bàn chân, đòi hỏi phải được đánh giá y khoa toàn diện và xử trí nắn chỉnh chuẩn xác nhằm bảo tồn hệ thống dây chằng và sụn khớp.

Biểu hiện điển hình khi bị trật khớp ngón chân cái

Khi xảy ra trật khớp ngón chân cái, triệu chứng xuất hiện ngay lập tức là cơn đau chói dữ dội tại vị trí khớp bàn ngón chân hoặc khớp liên đốt. Khớp ngón chân cái bị biến dạng lệch trục giải phẫu rõ rệt so với hình dạng ban đầu, có thể gập ngược lên trên, vẹo sang bên hoặc co quắp bất thường. Vùng mô mềm xung quanh sưng nề nhanh chóng chỉ sau vài phút do hiện tượng tụ máu và phản ứng viêm mô mềm cấp tính.

Ngoài biến dạng nhìn thấy bằng mắt thường, người bệnh hoàn toàn mất khả năng vận động chủ động ở ngón chân cái, không thể co duỗi hay tì ngón chân xuống mặt đất để bước đi. Vết bầm tím dưới da do xuất huyết vi mạch có xu hướng lan rộng dần ra toàn bộ mu bàn chân và các ngón lân cận trong những giờ tiếp theo. Một số trường hợp dây thần kinh ngón chân bị chèn ép sẽ xuất hiện cảm giác tê bì, kim châm hoặc giảm cảm giác nông ở đầu ngón.

Nguyên nhân và cơ chế gây tổn thương khớp ngón chân

Trật khớp ngón chân cái thường bắt nguồn từ các chấn thương ngoại lực mạnh tác động đột ngột vào trục bàn chân. Tình huống phổ biến nhất là bàn chân bị vấp mạnh vào vật cản cứng trong tư thế ngón chân cái bị uốn cong quá mức lên trên hoặc gập quặp xuống dưới khi đang chạy nhảy. Sự thay đổi góc đột ngột này tạo ra lực đòn bẩy xé rách bao khớp và hệ thống dây chằng nâng đỡ xung quanh khớp bàn ngón chân.

Các vận động viên tham gia các bộ môn thể thao có cường độ vận động cao như bóng đá, bóng rổ, võ thuật hoặc chạy vượt chướng ngại vật có nguy cơ gặp chấn thương này cao hơn bình thường. Ngoài ra, việc ngã từ trên cao xuống tiếp đất sai tư thế hoặc tai nạn giao thông có vật nặng rơi đè trực tiếp lên mu bàn chân cũng là nguyên nhân gây trật khớp kèm tổn thương phức tạp nhiều khớp lân cận.

Phân biệt trật khớp với bong gân và gãy xương

Triệu chứng sưng đau và bầm tím của trật khớp ngón chân cái rất dễ bị nhầm lẫn với gãy xương ngón chân hoặc bong gân ngón chân mức độ nặng. Ở chấn thương bong gân, các dây chằng quanh khớp bị giãn hoặc rách một phần nhưng diện khớp hai đầu xương vẫn giữ nguyên vị trí giải phẫu tự nhiên, không xuất hiện biến dạng lệch trục rõ rệt. Người bệnh bong gân vẫn có thể nhúc nhích nhẹ ngón chân dù cảm thấy đau đớn.

Ngược lại, gãy xương ngón chân cái thường kèm theo cảm giác hoặc tiếng lạo xạo xương khi cử động, đau chói điểm tại thân xương thay vì ngay tại khe khớp. Tuy nhiên, nhiều ca chấn thương mạnh có thể xảy ra tình trạng trật khớp kèm gãy bong mảnh xương nhỏ. Do đó, việc tự phỏng đoán bằng mắt thường tại nhà rất thiếu an toàn; người bệnh bắt buộc phải được bác sĩ thăm khám lâm sàng kết hợp chụp X-quang để xác định chính xác tổn thương.

Các bước sơ cứu ban đầu an toàn tại chỗ

Ngay sau khi chấn thương xảy ra, nguyên tắc xử trí ban đầu tại chỗ là bảo vệ khớp và giảm thiểu tổn thương mô mềm xung quanh. Bước đầu tiên là ngừng mọi hoạt động vận động, giữ yên bàn chân và tuyệt đối không cố gắng nắn bẻ ngón chân về vị trí cũ. Việc tự ý nắn chỉnh khi chưa có chuyên môn y tế có thể làm kẹt gân cơ, rách thêm dây chằng hoặc gây tổn thương bó mạch thần kinh lân cận.

Áp dụng biện pháp chườm lạnh bằng cách bọc túi đá qua một lớp khăn vải mỏng rồi đặt nhẹ nhàng lên vùng ngón chân bị đau khoảng mười lăm phút để giảm sưng và làm dịu cơn đau cục bộ. Có thể dùng gạc hoặc băng thun cố định tạm thời ngón chân cái bị tổn thương với ngón chân thứ hai kế bên để giữ bất động tương đối trong lúc di chuyển. Đồng thời, kê cao bàn chân hơn mức tim nhằm hỗ trợ tuần hoàn hồi lưu tĩnh mạch, hạn chế tình trạng tụ máu và phù nề trước khi đến bệnh viện.

Thời điểm cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay

Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại chấn thương chỉnh hình càng sớm càng tốt sau khi hoàn thành các bước sơ cứu. Đặc biệt, cần di chuyển cấp cứu khẩn cấp nếu đầu ngón chân cái xuất hiện hiện tượng nhợt nhạt, tím tái, lạnh buốt hoặc mất hoàn toàn cảm giác sờ chạm, bởi đây là dấu hiệu của tình trạng chèn ép mạch máu hoặc thần kinh cấp tính có nguy cơ hoại tử mô.

Các trường hợp trật khớp hở với vết rách da lộ đầu xương ra ngoài hoặc chảy máu liên tục đòi hỏi can thiệp y tế tức thì để phòng ngừa nhiễm trùng khớp sâu. Kể cả khi cơn đau ở mức chịu đựng được, việc chần chừ không đi khám có thể khiến khớp bị xơ cứng ở tư thế sai lệch, gây khó khăn cho quá trình nắn chỉnh kín về sau và buộc phải can thiệp phẫu thuật mở phức tạp.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ngoại chấn thương chỉnh hình. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp dân gian như đắp lá, xoa bóp dầu nóng, cạo gió hoặc nhờ người không có chuyên môn nắn bẻ ngón chân. Khi nghi ngờ có chấn thương khớp, người bệnh cần đến bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa để được chụp phim chẩn đoán và điều trị theo đúng phác đồ y khoa.

Tóm tắt

Trật khớp ngón chân cái là chấn thương cấp tính đòi hỏi sự can thiệp chính xác từ nhân viên y tế để khôi phục cấu trúc giải phẫu và bảo toàn chức năng vận động. Việc nhận diện đúng biểu hiện bất thường, thực hiện sơ cứu bất động tại chỗ và thăm khám kịp thời tại chuyên khoa cơ xương khớp sẽ giúp hạn chế tối đa nguy cơ biến chứng thoái hóa khớp hoặc cứng khớp về sau.