Tìm hiểu về virus zona và cách phòng ngừa

Virus zona là gì?

Virus Varicella-Zoster thuộc họ virus herpes ở người, có khả năng lây truyền qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ tổn thương bọng nước. Ở giai đoạn đầu tiên, virus xâm nhập vào cơ thể gây nên bệnh thủy đậu thường gặp ở trẻ nhỏ và thanh thiếu niên. Sau khi các triệu chứng ban đầu kết thúc, virus di chuyển ngược theo các sợi thần kinh về cư trú tại hạch rễ sau của tủy sống hoặc hạch dây thần kinh sọ não ở trạng thái tiềm tàng không hoạt động.

Trạng thái ngủ yên này có thể kéo dài hàng chục năm mà không gây ra bất kỳ dấu hiệu lâm sàng nào. Tuy nhiên, khi hệ thống miễn dịch tự nhiên của cơ thể suy giảm do quá trình lão hóa, mắc bệnh mạn tính hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, virus zona sẽ thức giấc. Chúng nhân lên nhanh chóng, di chuyển dọc theo dây thần kinh ra bề mặt da tương ứng, dẫn tới hiện tượng viêm dây thần kinh cục bộ và phát ban dạng dải mụn nước một bên cơ thể.

Cơ chế tái hoạt động và những yếu tố kích hoạt virus zona

Virus zona không tự nhiên gây bệnh zona ngay sau khi xâm nhập vào cơ thể mà trải qua một quá trình tái hoạt động phức tạp từ hạch thần kinh cảm giác. Yếu tố cốt lõi cho phép virus trỗi dậy là sự suy giảm của hệ miễn dịch tế bào vốn có vai trò kiểm soát virus ở trạng thái bất hoạt. Quá trình lão hóa tự nhiên sau tuổi năm mươi là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến hàng rào bảo vệ này suy yếu dần theo thời gian.

Bên cạnh yếu tố tuổi tác những giai đoạn căng thẳng tâm lý nặng nề mất ngủ kéo dài hoặc làm việc kiệt sức cũng có thể tạo điều kiện cho virus bùng phát. Những người mắc bệnh nền mạn tính như đái tháo đường suy thận bệnh tự miễn người nhiễm HIV hoặc bệnh nhân đang điều trị ung thư sử dụng thuốc ức chế miễn dịch đều thuộc nhóm có nguy cơ tái hoạt động virus zona cao hơn bình thường.

Tác động của virus zona đối với hệ thần kinh và bề mặt da

Khi tái kích hoạt, virus zona gây tổn thương viêm trực tiếp dọc theo đường đi của dây thần kinh cảm giác trước khi bộc lộ rõ rệt trên bề mặt da. Người bệnh thường cảm thấy đau nhức sâu, bỏng rát, ngứa ngáy, châm chích hoặc tê bì tại một vùng da khu trú ở một bên cơ thể trong khoảng vài ngày trước khi phát ban. Sau đó, các mảng đỏ kèm theo cụm bọng nước căng xuất hiện phân bố dọc theo dải thần kinh và không vượt qua đường giữa cơ thể.

Nếu không được can thiệp kịp thời, tổn thương thần kinh do virus có thể dẫn đến biến chứng đau dây thần kinh sau zona kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm dù vết bọng nước ngoài da đã lành sẹo hoàn toàn. Ngoài ra, khi virus tấn công vào các nhánh thần kinh sọ não, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ viêm giác mạc, suy giảm thị lực, liệt mặt ngoại biên hoặc rối loạn thính lực.

Biện pháp chủ động phòng ngừa virus zona bùng phát

Tiêm chủng vắc xin là biện pháp y tế dự phòng chủ động và hữu hiệu nhất để giảm thiểu nguy cơ bùng phát bệnh zona cũng như hạn chế tối đa các biến chứng nghiêm trọng đi kèm. Hiện nay các loại vắc xin phòng ngừa zona thần kinh được khuyến cáo cho người lớn tuổi thường từ năm mươi tuổi trở lên hoặc người từ mười tám tuổi có nguy cơ suy giảm miễn dịch theo tư vấn chuyên môn của bác sĩ. Vắc xin giúp củng cố phản ứng miễn dịch đặc hiệu ngăn chặn sự thức giấc của virus trong hạch thần kinh.

Song song với việc tiêm chủng việc duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò quan trọng trong việc giữ vững sức đề kháng tự nhiên. Mỗi người cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng bổ sung đầy đủ vitamin và khoáng chất ngủ đủ giấc tập thể dục điều độ và kiểm soát căng thẳng tinh thần. Đối với những người mắc bệnh lý mạn tính việc theo dõi định kỳ và quản lý tốt bệnh nền giúp duy trì hệ miễn dịch ổn định trước sự đe dọa của virus.

Chăm sóc an toàn và hạn chế lây truyền virus zona trong cộng đồng

Người đang có tổn thương bọng nước do zona vẫn có thể truyền virus Varicella-Zoster cho những người chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa tiêm vắc xin phòng thủy đậu khiến họ phát triển thành bệnh thủy đậu. Do đó việc thực hiện các biện pháp vệ sinh đúng cách là rất cần thiết để bảo vệ người xung quanh. Vùng da có bọng nước cần được giữ sạch sẽ khô ráo và che phủ bằng băng gạc mềm thoáng khí để tránh cọ xát và hạn chế tiếp xúc trực tiếp.

Người bệnh nên rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch tránh dùng chung khăn tắm quần áo hoặc vật dụng cá nhân với người khác. Đặc biệt người mắc zona cần tránh tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai trẻ sơ sinh trẻ nhỏ chưa được tiêm chủng và người có hệ miễn dịch suy yếu nghiêm trọng cho đến khi toàn bộ bọng nước khô và đóng vảy hoàn toàn.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp từ bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng virus thuốc giảm đau liều cao hoặc tự ý đắp các loại lá cây thảo mộc chưa qua kiểm chứng lên vết bọng nước vì dễ gây nhiễm trùng và hoại tử da. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ đau rát một bên cơ thể kèm bọng nước đặc biệt ở vùng quanh mắt hoặc mặt cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Tóm tắt

Virus zona là tác nhân tiềm tàng có thể tái hoạt động bất cứ khi nào sức đề kháng của cơ thể suy giảm. Việc chủ động tiêm vắc xin phòng bệnh, duy trì lối sống khoa học và bảo vệ sức khỏe hệ miễn dịch là những giải pháp then chốt giúp phòng tránh nguy cơ mắc bệnh cũng như ngăn chặn những biến chứng thần kinh kéo dài.