Tiêm phòng zona có bị thủy đậu không và mối liên hệ giữa hai bệnh

Tiêm phòng zona có bị thủy đậu không là gì?

Bệnh thủy đậu và bệnh zona thần kinh là hai bệnh cảnh lâm sàng khác nhau nhưng đều do virus Varicella Zoster gây ra. Thủy đậu là tình trạng nhiễm trùng nguyên phát cấp tính, thường xảy ra ở trẻ em hoặc người lớn chưa có kháng thể bảo vệ, gây ra các nốt ban đỏ và mụn nước rải rác toàn thân. Sau khi người bệnh khỏi thủy đậu, virus không biến mất hoàn toàn mà tồn tại vô hại dưới dạng tiềm ẩn trong các hạch rễ thần kinh cảm giác. Khi sức đề kháng của cơ thể suy giảm do tuổi tác hoặc bệnh lý, virus này sẽ thức giấc và hoạt động trở lại, gây tổn thương dọc theo dây thần kinh và tạo thành bệnh zona thần kinh. Như vậy, thủy đậu là bệnh khởi phát ban đầu, còn zona thần kinh là hậu quả của sự tái hoạt động virus từ bên trong cơ thể sau nhiều năm ẩn náu.

Mối liên hệ căn nguyên giữa virus varicella zoster và hai bệnh lý

Bệnh thủy đậu và bệnh zona thần kinh có mối liên quan mật thiết vì đều xuất phát từ cùng một tác nhân gây bệnh là virus Varicella Zoster. Khi một người bị nhiễm loại virus này lần đầu tiên, biểu hiện lâm sàng thường gặp là bệnh thủy đậu với các nốt bọng nước xuất hiện rải rác toàn thân kèm theo sốt và mệt mỏi. Sau khi người bệnh khỏi thủy đậu, hệ miễn dịch kiểm soát được đợt nhiễm trùng cấp tính nhưng virus không bị tiêu diệt hoàn toàn.

Thay vào đó, virus Varicella Zoster sẽ di chuyển dọc theo các dây thần kinh cảm giác và đi vào trạng thái ngủ đông, ẩn náu âm thầm tại các hạch rễ sau của tủy sống hoặc hạch thần kinh sọ não. Khi gặp điều kiện thuận lợi như tuổi cao, căng thẳng kéo dài, hệ thống miễn dịch suy giảm hoặc mắc các bệnh mạn tính, virus này sẽ bùng phát trở lại. Khi tái kích hoạt, virus di chuyển theo dây thần kinh ra vùng da tương ứng tạo thành các dải mụn nước đau rát đặc trưng của bệnh zona thần kinh. Do đó, một người chỉ có thể bị zona thần kinh khi cơ thể đã từng mang mầm bệnh virus Varicella Zoster từ trước.

Tiêm phòng zona có ngăn ngừa được bệnh thủy đậu không

Câu trả lời cho thắc mắc tiêm phòng zona có bị thủy đậu không phụ thuộc vào tình trạng miễn dịch ban đầu của từng cá nhân. Về mặt nguyên lý y học, vắc xin phòng bệnh zona thần kinh không được chỉ định để phòng ngừa bệnh thủy đậu. Loại vắc xin này được bào chế chuyên biệt nhằm tăng cường phản ứng miễn dịch trung gian qua tế bào ở những người đã mang sẵn virus trong cơ thể, giúp ngăn chặn virus ngủ đông tái hoạt động thành cơn zona và giảm thiểu biến chứng đau thần kinh sau zona.

Nếu một người chưa từng mắc thủy đậu và cũng chưa từng tiêm vắc xin phòng thủy đậu thì cơ thể hoàn toàn chưa có kháng thể bảo vệ nguyên phát. Trong tình huống này, việc tiêm vắc xin zona không thay thế được khả năng tạo miễn dịch bảo vệ toàn diện trước nguy cơ mắc thủy đậu khi tiếp xúc với nguồn lây nhiễm trong cộng đồng. Ngược lại, đối với những người đã từng bị thủy đậu từ trước, họ vốn đã có sẵn miễn dịch chống lại bệnh thủy đậu tái nhiễm nguyên phát, nên việc tiêm phòng zona là nhằm giữ cho virus không bùng phát thành đợt zona thần kinh mới chứ không phải để ngăn chặn lại bệnh thủy đậu.

Phân biệt mục đích và đối tượng tiêm giữa hai loại vắc xin

Mặc dù cùng tác động đến virus Varicella Zoster, vắc xin thủy đậu và vắc xin phòng zona thần kinh là hai chế phẩm sinh học khác nhau về mục đích sử dụng, nồng độ kháng nguyên và nhóm đối tượng đích. Vắc xin thủy đậu được chỉ định chủ yếu cho trẻ em, thanh thiếu niên và những người trưởng thành chưa từng mắc bệnh, với mục tiêu cung cấp miễn dịch nguyên phát để cơ thể không bị nhiễm trùng lần đầu khi gặp virus. Việc tiêm đủ liều vắc xin thủy đậu giúp hạn chế tối đa nguy cơ bùng phát dịch thủy đậu trong trường học và cộng đồng.

Trong khi đó, vắc xin zona thần kinh thường được khuyến cáo cho người trung niên, người cao tuổi hoặc người trưởng thành có nguy cơ cao suy giảm miễn dịch. Mục đích chính của vắc xin này là ức chế sự nhân lên của virus đang trú ngụ trong hạch thần kinh, hạn chế xuất hiện các mảng phát ban phỏng nước đau đớn và giảm thiểu tối đa chứng đau thần kinh sau zona, một biến chứng mạn tính có thể kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm gây suy giảm chất lượng cuộc sống nghiêm trọng. Do đó, người dân không thể dùng hai loại vắc xin này để thay thế cho nhau trong thực hành tiêm chủng.

Lưu ý cần biết khi thực hiện tiêm chủng phòng bệnh

Để đạt hiệu quả phòng ngừa tối ưu và an toàn, mỗi người cần xem xét kỹ tiền sử tiêm chủng và tiền sử mắc bệnh truyền nhiễm của bản thân trước khi quyết định chủng ngừa. Với trẻ nhỏ hoặc người trưởng thành khỏe mạnh chưa từng mắc thủy đậu, việc tiêm phòng đầy đủ các mũi vắc xin thủy đậu theo khuyến cáo của chương trình tiêm chủng là biện pháp hàng đầu để ngăn chặn sự xâm nhập ban đầu của virus Varicella Zoster vào cơ thể.

Đối với người từ độ tuổi trung niên trở lên, đặc biệt là nhóm người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền như đái tháo đường, tim mạch hay bệnh phổi mạn tính, việc chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ về tiêm vắc xin phòng zona thần kinh là vô cùng cần thiết. Trong trường hợp người bệnh đang trong giai đoạn bùng phát bệnh cấp tính, sốt cao hoặc đang xuất hiện tổn thương da tiến triển, cần hoãn tiêm chủng cho đến khi sức khỏe hồi phục ổn định. Mọi kế hoạch tiêm kết hợp hoặc khoảng cách giữa các mũi tiêm cần được bác sĩ chuyên khoa khám sàng lọc và chỉ định cụ thể.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất cung cấp kiến thức y khoa phổ thông và giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thể thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người dân tuyệt đối không tự ý mua thuốc bôi, thuốc uống kháng virus hoặc tự ý quyết định phác đồ tiêm chủng khi chưa qua khám sàng lọc. Trước khi tiêm bất kỳ loại vắc xin nào, người bệnh cần trao đổi rõ ràng với nhân viên y tế về tiền sử bệnh lý, tình trạng dị ứng và các loại thuốc đang sử dụng để đảm bảo an toàn tối đa.

Tóm tắt

Hiểu rõ mối liên hệ giữa bệnh thủy đậu và zona thần kinh giúp mỗi người chủ động lựa chọn biện pháp bảo vệ phù hợp theo độ tuổi và tiền sử bệnh. Vắc xin phòng zona được phát triển nhằm kiểm soát sự tái hoạt của virus và ngăn ngừa biến chứng đau dây thần kinh kéo dài. Người dân nên đến các cơ sở y tế hoặc trung tâm tiêm chủng uy tín để được bác sĩ tư vấn lịch tiêm chủng an toàn, hiệu quả.