Thuốc giãn cơ trong gây mê: Vai trò, tác dụng và các lưu ý

Thuốc giãn cơ trong gây mê là gì?

Thuốc giãn cơ dùng trong gây mê là các hợp chất có khả năng ngăn chặn sự dẫn truyền xung động thần kinh tại bản vận động cơ vân, làm mất trương lực cơ và gây liệt cơ tạm thời. Khác với các loại thuốc giãn cơ đường uống dùng điều trị đau co thắt cơ thông thường tại nhà, thuốc giãn cơ trong gây mê có hoạt lực cực mạnh và chỉ được dùng qua đường tĩnh mạch tại các cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị cấp cứu hô hấp.

Khi thuốc đi vào cơ thể, tất cả các nhóm cơ vân bao gồm cơ tứ chi, cơ thành bụng, cơ hàm và đặc biệt là các cơ hô hấp như cơ hoành, cơ liên sườn đều mất khả năng co bóp. Do đó, người bệnh sẽ mất hoàn toàn phản xạ tự thở và phải phụ thuộc vào hệ thống thông khí nhân tạo. Tác dụng của thuốc mang tính chất tạm thời và có thể phục hồi tự nhiên hoặc đảo ngược bằng các thuốc giải giãn cơ đặc hiệu sau khi ca mổ hoàn tất.

Vai trò thiết yếu của thuốc giãn cơ trong quá trình phẫu thuật

Trong quá trình phẫu thuật toàn thân, việc kiểm soát trương lực cơ là điều kiện tiên quyết. Thuốc giãn cơ tác động trực tiếp lên synap thần kinh cơ, làm gián đoạn tín hiệu dẫn truyền từ dây thần kinh vận động đến các sợi cơ vân, từ đó khiến các khối cơ tạm thời mất khả năng co rút và thả lỏng hoàn toàn.

Vai trò quan trọng đầu tiên của thuốc là tạo điều kiện thuận lợi cho việc đặt ống nội khí quản. Việc làm giãn hoàn toàn các cơ vùng hầu họng và dây thanh âm giúp ống thở được đưa vào khí quản nhanh chóng, chuẩn xác, tránh gây tổn thương niêm mạc đường thở. Ngoài ra, thuốc làm mềm thành bụng và các khối cơ sâu, giúp phẫu thuật viên tiếp cận vùng tổn thương dễ dàng hơn qua phẫu trường rộng rãi, đặc biệt trong phẫu thuật nội soi ổ bụng, lồng ngực hay vi phẫu chỉnh hình. Đồng thời, việc loại bỏ các cơn co thắt cơ tự phát cũng giúp việc kiểm soát thông khí nhân tạo qua máy thở đạt hiệu quả ổn định.

Phân loại các nhóm thuốc giãn cơ thường dùng trong phòng mổ

Trong thực hành gây mê hồi sức, thuốc giãn cơ được chia thành hai nhóm chính dựa trên cơ chế tác động lên thụ thể nicotinic tại màng sau synap thần kinh cơ. Nhóm thứ nhất là thuốc giãn cơ khử cực, tiêu biểu là suxamethonium hay succinylcholine. Hoạt chất này gắn vào thụ thể và gây khử cực kéo dài, khởi phát tác dụng rất nhanh trong vòng một phút nhưng thời gian kéo dài ngắn, thường được ưu tiên khi cần kiểm soát đường thở khẩn cấp.

Nhóm thứ hai là thuốc giãn cơ không khử cực, chiếm phần lớn các thuốc dùng hiện nay như rocuronium, vecuronium, atracurium hay cisatracurium. Nhóm này hoạt động bằng cách cạnh tranh trực tiếp với acetylcholine tại vị trí gắn thụ thể mà không gây khử cực màng tế bào cơ. Các thuốc không khử cực có thời gian tác dụng từ trung bình đến dài, ít gây biến động nhịp tim hay co giật cơ thoáng qua, tạo điều kiện thuận lợi cho việc duy trì giãn cơ trong suốt các cuộc phẫu thuật kéo dài. Bác sĩ sẽ lựa chọn hoạt chất căn cứ vào thời gian mổ dự kiến và đường đào thải qua gan hay thận.

Tác dụng không mong muốn và rủi ro tiềm ẩn của thuốc giãn cơ

Mặc dù đem lại lợi ích to lớn, việc sử dụng thuốc giãn cơ luôn đi kèm với những nguy cơ cần được kiểm soát chặt chẽ. Đáng chú ý nhất là nguy cơ tồn dư giãn cơ sau phẫu thuật, xảy ra khi tác dụng của thuốc chưa hết hoàn toàn lúc người bệnh tỉnh dậy. Tình trạng này khiến các cơ hô hấp như cơ hoành và cơ liên sườn hoạt động yếu ớt, dẫn đến giảm thông khí, tụt oxy máu hoặc xẹp phổi sau mổ.

Bên cạnh đó, một số thuốc giãn cơ có thể gây giải phóng histamine dẫn đến tụt huyết áp, co thắt phế quản hoặc phản ứng dị ứng phản vệ nguy hiểm. Riêng nhóm khử cực như succinylcholine có thể gây tăng kali máu nghiêm trọng ở bệnh nhân bỏng nặng, chấn thương tủy sống hoặc kích hoạt hội chứng sốt cao ác tính, một cấp cứu gây mê đe dọa tính mạng mang tính di truyền. Ngoài ra, việc dùng thuốc giãn cơ mà không cung cấp đủ độ sâu gây mê có thể khiến người bệnh rơi vào tình trạng nhận thức trong mổ, tức là tỉnh táo nhưng bất lực không thể cử động hay phát tín hiệu cho nhân viên y tế.

Theo dõi độ giãn cơ và quy trình giải giãn cơ khi kết thúc phẫu thuật

Để đảm bảo an toàn tối đa cho người bệnh, chuyên khoa gây mê hồi sức áp dụng quy trình theo dõi độ giãn cơ liên tục bằng máy kích thích thần kinh cơ chuyên dụng, phổ biến nhất là phương pháp chuỗi bốn kích thích TOF. Thiết bị này phát xung điện nhỏ lên dây thần kinh ngoại biên, thường là thần kinh trụ ở cổ tay, để đo lường mức độ đáp ứng của cơ khép ngón cái. Chỉ khi chỉ số TOF đạt mức an toàn trên 90 phần trăm, bác sĩ mới xem xét cho người bệnh tự thở và rút ống nội khí quản.

Khi cuộc phẫu thuật kết thúc mà trương lực cơ chưa hồi phục hoàn toàn, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc hóa giải giãn cơ. Neostigmine là thuốc ức chế men acetylcholinesterase truyền thống, giúp làm tăng nồng độ acetylcholine tại khe synap để cạnh tranh lại thuốc giãn cơ. Gần đây, sugammadex ra đời như một bước tiến lớn, có khả năng bao bọc và bất hoạt trực tiếp phân tử rocuronium hoặc vecuronium trong huyết tương, giúp đảo ngược tác dụng giãn cơ nhanh chóng, chuẩn xác và hạn chế tối đa các tác dụng phụ lên hệ tim mạch.

Lưu ý an toàn

Thuốc giãn cơ chỉ được phép sử dụng bởi bác sĩ chuyên khoa gây mê hồi sức trong môi trường phòng mổ hoặc khu hồi sức tích cực được trang bị máy thở và phương tiện hồi sức cấp cứu. Tuyệt đối không tự ý tìm mua hay sử dụng các thuốc này ngoài môi trường kiểm soát y tế. Người bệnh cần thành thật thông báo cho bác sĩ gây mê về tiền sử dị ứng, tiền sử bệnh nhược cơ, các bệnh lý gan thận hoặc tiền sử sốt cao ác tính của bản thân và gia đình trong các lần phẫu thuật trước. Sau phẫu thuật, nếu cảm thấy khó thở, nuốt khó hoặc yếu cơ vùng cổ họng, cần lập tức báo cho nhân viên y tế tại phòng hồi tỉnh.

Tóm tắt

Thuốc giãn cơ là một cấu phần then chốt giúp các can thiệp phẫu thuật diễn ra thuận lợi và an toàn. Nhờ sự phát triển của các phương tiện theo dõi chức năng dẫn truyền thần kinh cơ cùng các loại thuốc giải giãn cơ thế hệ mới, nguy cơ biến chứng đã giảm đi đáng kể. Người bệnh chuẩn bị phẫu thuật nên chủ động chia sẻ tiền sử bệnh lý và dùng thuốc với bác sĩ để cuộc mổ được chuẩn bị chu đáo nhất.