Bất thường nhiễm sắc thể số 22 gây ra những bệnh gì?

Bất thường nhiễm sắc thể số 22 là gì?

Nhiễm sắc thể số 22 là nhiễm sắc thể thường nhỏ thứ hai trong bộ nhiễm sắc thể của con người, gồm một nhánh ngắn chứa ít thông tin di truyền hoạt động và một nhánh dài giàu các trình tự gen quan trọng. Do đặc điểm cấu trúc chứa nhiều đoạn lặp lại có độ tương đồng cao, nhiễm sắc thể số 22 rất dễ xảy ra các hiện tượng tái tổ hợp sai lệch trong quá trình giảm phân tạo giao tử hoặc phân bào phôi thai.

Các bất thường ở nhiễm sắc thể số 22 có thể phân loại thành bất thường cấu trúc và bất thường số lượng. Bất thường cấu trúc bao gồm mất đoạn vi mô, nhân đoạn, tạo nhiễm sắc thể vòng hoặc chuyển đoạn tương hỗ với các nhiễm sắc thể khác. Bất thường số lượng bao gồm thể ba toàn phần hoặc thể ba khảm. Tùy thuộc vào vị trí vùng gen bị tổn thương, kích thước đoạn nhiễm sắc thể bị thay đổi và loại tế bào mang đột biến, các hội chứng lâm sàng sẽ có mức độ biểu hiện từ nhẹ, trung bình đến nghiêm trọng.

Hội chứng mất đoạn 22q11.2 và hội chứng DiGeorge

Hội chứng mất đoạn 22q11.2, thường được biết đến với tên gọi hội chứng DiGeorge hoặc hội chứng velocardiofacial, là dạng vi mất đoạn nhiễm sắc thể phổ biến nhất ở người. Tình trạng này xảy ra khi một đoạn nhỏ trên nhánh dài của nhiễm sắc thể số 22 bị mất đi, làm suy giảm chức năng của nhiều gen quan trọng.

Người mắc hội chứng mất đoạn 22q11.2 có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe phối hợp. Các biểu hiện tim mạch thường gặp gồm dị tật tim bẩm sinh phức tạp như tứ chứng Fallot hoặc thân chung động mạch. Về mặt miễn dịch, sự kém phát triển của tuyến ức có thể dẫn đến suy giảm tế bào lympho T, khiến cơ thể dễ nhiễm trùng. Ngoài ra, trẻ có thể bị hạ canxi máu do suy tuyến cận giáp, hở hàm ếch dưới niêm mạc, khó nuốt, chậm phát triển ngôn ngữ và gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần ở tuổi trưởng thành. Quản lý hội chứng này đòi hỏi sự phối hợp giữa các chuyên khoa tim mạch, nhi khoa, nội tiết và tai mũi họng.

Hội chứng mất đoạn 22q13.3 Phelan-McDermid

Hội chứng mất đoạn 22q13.3, hay còn gọi là hội chứng Phelan-McDermid, là một rối loạn di truyền hiếm gặp phát sinh khi phần tận cùng của nhánh dài nhiễm sắc thể số 22 bị mất. Gen SHANK3 nằm tại vùng này đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và duy trì các khớp thần kinh liên lạc giữa các tế bào não.

Trẻ mắc hội chứng Phelan-McDermid thường có các biểu hiện rõ nét về phát triển thần kinh. Dấu hiệu ban đầu thường là giảm trương lực cơ sơ sinh, khiến trẻ mềm nhẽo và chậm đạt các mốc vận động như ngồi hoặc đi. Khả năng phát triển ngôn ngữ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, nhiều trẻ không thể nói hoặc chỉ giao tiếp bằng các từ đơn giản. Ngoài ra, người bệnh có thể xuất hiện các hành vi tương tự rối loạn phổ tự kỷ, co giật, rối loạn giấc ngủ, khả năng chịu đau cao và giảm tiết mồ hôi. Việc phát hiện sớm thông qua xét nghiệm di truyền vi mảng microarray giúp trẻ tiếp cận các chương trình can thiệp vận động và ngôn ngữ kịp thời.

Nhiễm sắc thể Philadelphia và bệnh bạch cầu dòng tủy mạn tính

Nhiễm sắc thể Philadelphia là một biến đổi di truyền tế bào soma mang tính bước ngoặt trong ung thư học huyết học, tạo thành từ sự chuyển đoạn giữa nhiễm sắc thể số 9 và nhiễm sắc thể số 22. Hiện tượng này làm dung hợp đoạn gen BCR trên nhiễm sắc thể số 22 với gen ABL1 trên nhiễm sắc thể số 9, tạo ra gen lai BCR-ABL1 bất thường.

Protein do gen BCR-ABL1 mã hóa có hoạt tính tyrosine kinase liên tục, thúc đẩy tế bào tủy xương phân chia không kiểm soát và ngăn chặn quá trình chết tự nhiên của tế bào. Tình trạng này là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến bệnh bạch cầu dòng tủy mạn tính và một tỷ lệ nhỏ bệnh bạch cầu lympho cấp tính. Khác với các hội chứng bẩm sinh truyền qua giao tử, nhiễm sắc thể Philadelphia là biến đổi thu nhận trong các tế bào tạo máu. Sự hiểu biết về bất thường này đã mở đường cho các liệu pháp nhắm trúng đích bằng thuốc ức chế tyrosine kinase, giúp kiểm soát bệnh hiệu quả dưới sự theo dõi của bác sĩ huyết học.

Hội chứng mắt mèo do thừa vật liệu di truyền nhiễm sắc thể số 22

Hội chứng mắt mèo là một rối loạn di truyền hiếm gặp liên quan đến sự hiện diện của một nhiễm sắc thể phụ đánh dấu, được hình thành từ vật liệu di truyền lặp đoạn của vùng 22pter-q11. Sự gia tăng liều lượng gen tại khu vực này dẫn đến những bất thường hình thái đặc trưng trên cơ thể người bệnh.

Tên gọi của hội chứng xuất phát từ tình trạng khuyết mống mắt bẩm sinh, khiến đồng tử có hình dạng giống mắt mèo. Tuy nhiên, khuyết mống mắt không xuất hiện ở tất cả các trường hợp. Các biểu hiện khác bao gồm dị tật tịt hậu môn, lỗ rò hậu môn, có mụn thịt hoặc rỗ nhỏ trước tai, dị tật tim bẩm sinh và bất thường cấu trúc hệ tiết niệu như thận ứ nước hoặc teo thận. Mức độ suy giảm phát triển trí tuệ ở những người mắc hội chứng mắt mèo dao động từ bình thường đến chậm phát triển mức độ nhẹ hoặc trung bình.

U sợi thần kinh loại 2 và các bất thường số lượng nhiễm sắc thể số 22

Nhiễm sắc thể số 22 chứa gen NF2, một gen có chức năng ức chế khối u thông qua việc tổng hợp protein merlin. Khi gen NF2 bị đột biến hoặc mất đoạn, cơ chế kiểm soát tăng sinh tế bào bao bọc sợi thần kinh bị gián đoạn, dẫn đến bệnh u sợi thần kinh loại 2. Người bệnh thường phát triển các u bao dây thần kinh tiền đình ở cả hai bên tai, gây giảm thính lực, ù tai và mất thăng bằng.

Bên cạnh đó, các bất thường về số lượng nguyên vẹn của nhiễm sắc thể số 22 cũng có thể xảy ra. Thể ba nhiễm sắc thể số 22 toàn phần là một nguyên nhân gây sảy thai tự nhiên sớm trong thai kỳ. Trong những trường hợp hiếm gặp hơn, thể ba khảm nhiễm sắc thể số 22 cho phép thai nhi sống sót nhưng trẻ sinh ra thường có tình trạng nhẹ cân, chậm lớn, bất thường xương khớp, dị tật tim và bất đối xứng hình thể. Việc chẩn đoán các dạng rối loạn này luôn cần đến kỹ thuật di truyền tế bào chuyên sâu.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về hội chứng bất thường nhiễm sắc thể số 22 mang tính chất giáo dục y khoa thường thức, không thay thế cho chẩn đoán chuyên khoa hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp can thiệp chưa có kiểm chứng y tế. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường về phát triển hoặc có nghi ngờ di truyền, người bệnh cần đến các bệnh viện có chuyên khoa di truyền y học để được thăm khám và thực hiện xét nghiệm định danh chính xác.

Tóm tắt

Bất thường nhiễm sắc thể số 22 bao gồm nhiều dạng biến đổi di truyền với các mức độ ảnh hưởng sức khỏe khác nhau, từ nhẹ đến phức tạp. Việc thăm khám định kỳ, sàng lọc di truyền khi có chỉ định và tham vấn bác sĩ chuyên khoa giúp phát hiện sớm, từ đó xây dựng kế hoạch quản lý và chăm sóc y tế phù hợp cho từng cá nhân.