Mặt nạ xạ trị là gì và được làm như thế nào trong điều trị ung thư?

Mặt nạ xạ trị là gì?

Mặt nạ xạ trị, còn được gọi là mặt nạ nhiệt dẻo hoặc khung cố định xạ trị, là thiết bị hỗ trợ không thể thiếu trong các phác đồ xạ trị ung thư vùng đầu mặt cổ, vòm họng và hệ thần kinh trung ương. Được tạo hình riêng biệt theo khuôn mặt của từng cá nhân, mặt nạ có nhiệm vụ giữ cho đầu và cổ của bệnh nhân hoàn toàn bất động ở một tư thế chuẩn xác tuyệt đối trong mỗi lần phát tia. Thiết bị này hoạt động như một cầu nối định vị giữa cơ thể người bệnh và hệ thống máy xạ trị, giúp bác sĩ đưa liều bức xạ tối đa vào mô bệnh mà vẫn bảo vệ an toàn cho các cơ quan lành lặn xung quanh. Nhờ thiết kế nhiều lỗ thông khí, mặt nạ đảm bảo người bệnh vẫn hô hấp thoải mái và an toàn suốt buổi điều trị.

Mục đích và vai trò của mặt nạ cố định trong xạ trị

Trong xạ trị các bệnh lý vùng đầu, cổ hoặc não, độ chính xác tuyệt đối của chùm tia phóng xạ là yếu tố sống còn. Khối u thường nằm cạnh các cơ quan quan trọng như tủy sống, mắt, tuyến nước bọt hay dây thần kinh thị giác. Chỉ một cử động nhỏ như nuốt nước bọt, quay đầu hoặc cựa quậy cũng có thể làm chùm tia lệch khỏi đích ngắm.

Mặt nạ xạ trị được thiết kế riêng theo từng đường nét khuôn mặt của bệnh nhân, gắn chặt vào bàn điều trị để giữ đầu và cổ luôn ở đúng một tư thế duy nhất qua từng buổi chiếu. Nhờ thiết bị định vị này, máy xạ trị có thể tập trung liều lượng phóng xạ tối đa vào khối u để tiêu diệt tế bào ung thư, đồng thời bảo vệ các tế bào khỏe mạnh lân cận khỏi nguy cơ tổn thương.

Chất liệu đặc biệt dùng để sản xuất mặt nạ xạ trị

Mặt nạ xạ trị thường được làm từ vật liệu nhựa nhiệt dẻo chuyên dụng trong y tế. Loại vật liệu này có đặc tính rất linh hoạt: ở nhiệt độ phòng, tấm nhựa cứng và giữ form rất tốt; nhưng khi được ngâm vào bồn nước ấm ở nhiệt độ thích hợp, tấm nhựa sẽ trở nên mềm dẻo, co giãn và dễ dàng uốn theo mọi góc cạnh giải phẫu.

Bề mặt của tấm nhựa nhiệt dẻo được đục sẵn vô số lỗ nhỏ li ti. Thiết kế mắt lưới thông minh này giúp bệnh nhân dễ dàng hít thở, giảm bớt cảm giác bí bách và cho phép da mặt tiếp xúc với không khí. Sau khi nguội đi ở nhiệt độ phòng, chất liệu này đông cứng trở lại thành một chiếc khuôn vững chắc, ôm khít gương mặt người bệnh và không bị biến dạng khi tái sử dụng nhiều lần.

Các bước tạo hình mặt nạ xạ trị tại phòng mô phỏng

Quy trình tạo mặt nạ diễn ra tại phòng mô phỏng xạ trị trước khi đợt điều trị chính thức bắt đầu. Đầu tiên, bệnh nhân nằm ngửa trên bàn mô phỏng ở tư thế thoải mái nhất, đầu được đặt lên một gối đệm định hình chuyên biệt.

Kỹ thuật viên sẽ lấy tấm nhựa nhiệt dẻo đã được làm mềm trong bồn nước ấm, lau khô nhẹ và nhẹ nhàng đặt phủ lên mặt, cổ và vai của người bệnh. Kỹ thuật viên dùng tay vuốt nhẹ nhàng để vật liệu áp sát theo từng đường nét của mũi, cằm, trán và má, sau đó cố định viền mặt nạ vào khung bàn điều trị.

Người bệnh giữ nguyên tư thế trong khoảng 10 đến 15 phút để tấm nhựa nguội dần và đông cứng hoàn toàn. Sau khi tháo ra, chiếc mặt nạ cá nhân hóa đã hoàn thành và sẵn sàng phục vụ cho buổi chụp cắt lớp vi tính mô phỏng tiếp theo.

Cảm giác khi đeo mặt nạ và cách giữ tâm lý thoải mái

Lần đầu tiên đặt mặt nạ lên mặt, bạn sẽ thấy một cảm giác ấm áp dễ chịu, sau đó là lực ép nhẹ khi chất liệu co lại ôm khít cơ thể. Khi mặt nạ đã cứng và gắn chặt vào bàn, một số người bệnh có thể cảm thấy hơi gò bó, chật chội hoặc lo âu, đặc biệt là những người có hội chứng sợ không gian hẹp.

Để vượt qua cảm giác này, người bệnh nên tập trung hít thở sâu, đều đặn qua mũi hoặc miệng và thả lỏng các cơ trên khuôn mặt. Bạn hãy nhắm mắt lại, nghĩ về những điều bình yên hoặc lắng nghe âm thanh xung quanh. Trong suốt quá trình xạ trị, đội ngũ kỹ thuật viên luôn quan sát bệnh nhân qua hệ thống camera và loa đối thoại hai chiều, vì vậy bạn hoàn toàn có thể ra hiệu nếu cảm thấy khó chịu bất thường.

Những lưu ý để mặt nạ luôn vừa vặn trong suốt đợt điều trị

Chiếc mặt nạ được tạo ra dựa trên kích thước giải phẫu chính xác của cơ thể tại thời điểm mô phỏng. Do đó, bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào về thể trạng cũng có thể ảnh hưởng đến độ vừa vặn của thiết bị.

Bệnh nhân cần duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý để tránh sụt cân quá nhanh hoặc tăng cân đột ngột trong suốt đợt xạ trị. Khi cơ thể gầy đi nhiều, mặt nạ sẽ bị lỏng, làm giảm độ chuẩn xác của chùm tia; ngược lại, nếu tăng cân hoặc phù nề, mặt nạ sẽ gây chèn ép, đau rát da. Bên cạnh đó, nam giới nên duy trì tình trạng râu cằm ổn định như ngày làm khuôn, tránh cạo râu quá sát làm tổn thương da hoặc để râu mọc quá dày làm thay đổi độ ôm sát của mặt nạ.

Lưu ý an toàn

Mặt nạ xạ trị là công cụ hỗ trợ kỹ thuật cá nhân hóa, tuyệt đối không dùng chung giữa các bệnh nhân. Nếu cảm thấy đau nhức, nghẹt thở hoặc quá chật chội tại bất kỳ thời điểm nào, người bệnh cần báo ngay cho kỹ thuật viên để được kiểm tra và điều chỉnh. Không tự ý chỉnh sửa hay tác động lực mạnh làm cong vênh mặt nạ. Mọi thắc mắc về tác dụng phụ trên da hay cảm giác khó chịu cần được thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa xạ trị.

Tóm tắt

Mặt nạ xạ trị là dụng cụ hỗ trợ thiết yếu giúp tia xạ đi trúng đích và bảo vệ tối đa các mô lành lặn xung quanh. Dù có thể mang lại cảm giác lạ lẫm hoặc gò bó trong lần đầu sử dụng, thiết bị này hoàn toàn an toàn và không gây đau đớn. Bệnh nhân nên giữ tinh thần thư giãn, trao đổi cởi mở với bác sĩ xạ trị và kỹ thuật viên để có trải nghiệm điều trị thuận lợi nhất.