Test cúm A như thế nào và có bao nhiêu cách xét nghiệm?

Test cúm A là gì?

Xét nghiệm cúm A là thủ thuật vi sinh nhằm tìm kiếm kháng nguyên hoặc vật liệu di truyền ARN của virus cúm chủng A trong mẫu bệnh phẩm đường hô hấp. Cúm A là bệnh truyền nhiễm cấp tính do các phân tuýp virus như A/H1N1 hay A/H3N2 gây ra, lây lan mạnh qua các giọt bắn khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc với bề mặt có chứa virus.

Mục đích chính của việc kiểm tra là giúp phân định rõ ràng giữa cúm A và các tác nhân gây viêm đường hô hấp khác như virus hợp bào hô hấp, cúm B hay vi khuẩn đường thở. Nhờ xác định chính xác tác nhân gây bệnh ngay trong những ngày đầu, các bác sĩ chuyên khoa có thể đưa ra phác đồ theo dõi sát sao, cân nhắc sử dụng thuốc kháng virus trong khung giờ vàng nếu cần thiết, đồng thời áp dụng các biện pháp cách ly nhằm hạn chế lây lan dịch bệnh ra gia đình và cộng đồng.

Các phương pháp xét nghiệm cúm A phổ biến hiện nay

Hiện nay có hai phương pháp kiểm tra virus cúm A được áp dụng rộng rãi trong thực hành y khoa:

Thứ nhất là xét nghiệm nhanh kháng nguyên, hay còn gọi là test nhanh cúm. Phương pháp này hoạt động dựa trên phản ứng miễn dịch nhằm phát hiện protein kháng nguyên của virus cúm A trong dịch tiết đường hô hấp. Ưu điểm nổi bật là quy trình đơn giản, cho kết quả chỉ sau khoảng 15 đến 30 phút, phù hợp để sàng lọc nhanh tại phòng khám hoặc buồng bệnh cấp cứu. Nhược điểm là độ nhạy ở mức trung bình, có thể xuất hiện âm tính giả nếu tải lượng virus trong mẫu dịch còn thấp.

Thứ hai là xét nghiệm sinh học phân tử RT-PCR. Đây được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán cúm A nhờ khả năng khuếch đại và phát hiện vật liệu di truyền của virus. Xét nghiệm RT-PCR có độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao, phát hiện được cả những trường hợp nhiễm virus ở mức độ thấp cũng như xác định chính xác các phân tuýp cúm như H1N1 hay H3N2. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi hệ thống máy móc chuyên dụng tại phòng xét nghiệm đạt chuẩn và thường mất từ vài giờ đến một ngày để hoàn thành.

Quy trình lấy mẫu dịch tỵ hầu để test cúm A

Quy trình làm xét nghiệm cúm A bao gồm các bước thu thập mẫu bệnh phẩm và tiến hành phân tích theo trình tự chuẩn mực y tế:

Đầu tiên, nhân viên y tế chuẩn bị dụng cụ vô khuẩn và hướng dẫn người bệnh ngồi thẳng lưng, hơi ngửa đầu ra sau góc khoảng 70 độ. Một que lấy mẫu chuyên dụng có đầu tăm bông mềm được nhẹ nhàng đưa qua lỗ mũi, đi sâu vào vùng tỵ hầu cho đến khi cảm thấy lực cản nhẹ. Que được xoay nhẹ tại chỗ khoảng vài giây để thấm hút đủ lượng dịch tiết niêm mạc rồi từ từ rút ra.

Tiếp theo, đầu que tăm bông chứa dịch tỵ hầu được nhúng vào ống dung dịch đệm chiết mẫu, xoay đều và ép chặt vào thành ống nhằm giải phóng tối đa các hạt virus. Dung dịch sau đó được nhỏ theo liều lượng quy định lên khay thử đối với test nhanh, hoặc được bảo quản trong môi trường vận chuyển chuyên biệt để gửi đến phòng xét nghiệm sinh học phân tử nếu thực hiện kỹ thuật RT-PCR. Toàn bộ thao tác đòi hỏi sự cẩn trọng để mẫu không bị nhiễm bẩn hoặc suy giảm chất lượng.

Thời điểm thích hợp để thực hiện xét nghiệm cúm A

Khoảng thời gian lý tưởng nhất để làm xét nghiệm là trong vòng 24 đến 72 giờ đầu kể từ khi các triệu chứng cúm bắt đầu khởi phát rõ rệt. Trong giai đoạn này, tốc độ nhân lên của virus cúm A tại niêm mạc đường hô hấp trên đạt đỉnh, nồng độ virus trong dịch tiết tỵ hầu ở mức dồi dào nhất, nhờ đó nâng cao độ chính xác cho các xét nghiệm kháng nguyên nhanh.

Nếu thực hiện xét nghiệm quá sớm trong vài giờ đầu khi cơ thể mới hơi mệt mỏi, hoặc quá muộn sau 4 đến 5 ngày kể từ khi phát sốt, tải lượng virus đào thải qua dịch mũi họng thường đã suy giảm đáng kể. Tình trạng này khiến que test nhanh khó bắt được kháng nguyên, dễ dẫn đến hiện tượng âm tính giả dù trên thực tế người bệnh vẫn đang mang mầm bệnh. Trong trường hợp nghi ngờ nhưng đã qua thời điểm vàng, bác sĩ có thể chỉ định phương pháp RT-PCR để đảm bảo không bỏ sót chẩn đoán.

Cách đọc kết quả xét nghiệm và ý nghĩa lâm sàng

Đối với test nhanh kháng nguyên, khay thử thường hiển thị kết quả qua các vạch màu sau 15 đến 30 phút:

Nếu xuất hiện cả vạch chứng C và vạch kết quả A, điều này đồng nghĩa với kết quả dương tính, người bệnh có khả năng cao đang nhiễm virus cúm A. Ngược lại, nếu chỉ có vạch C xuất hiện mà không có vạch A, kết quả được đọc là âm tính tại thời điểm lấy mẫu. Trong trường hợp vạch C không xuất hiện, que thử bị lỗi hỏng hoặc thao tác sai, toàn bộ quy trình cần phải được thực hiện lại bằng một khay test mới.

Người đọc cần lưu ý rằng kết quả test nhanh chỉ mang tính chất định hướng lâm sàng ban đầu. Một kết quả âm tính không thể loại trừ hoàn toàn khả năng nhiễm cúm A nếu người bệnh vẫn có các biểu hiện sốt cao, rét run, đau đầu và ho nhiều. Việc đưa ra kết luận bệnh lý cuối cùng luôn đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá kết hợp giữa kết quả xét nghiệm, biểu hiện triệu chứng thực tế và yếu tố dịch tễ xung quanh.

Lưu ý an toàn

Kết quả xét nghiệm cúm A chỉ mang giá trị tham khảo hỗ trợ và không thể thay thế cho chẩn đoán chuyên môn từ bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc kháng virus như oseltamivir hoặc thuốc kháng sinh để tự điều trị khi thấy que thử hiện vạch dương tính. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như khó thở, tức ngực, sốt cao liên tục không đáp ứng thuốc hạ sốt hoặc li bì mệt lả, cần nhanh chóng đến bệnh viện để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Xét nghiệm cúm A là phương tiện hỗ trợ đắc lực giúp xác định nguyên nhân gây sốt và viêm đường hô hấp cấp. Khi có triệu chứng nghi ngờ, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế để chọn phương pháp xét nghiệm phù hợp, từ đó có kế hoạch chăm sóc và điều trị đúng hướng, giảm thiểu nguy cơ biến chứng.