Tại sao sốt xuất huyết lại giảm tiểu cầu và cách theo dõi

Tại sao sốt xuất huyết lại giảm tiểu cầu?

Tiểu cầu là những mảnh tế bào nhỏ không nhân được tạo ra từ các tế bào nhân khổng lồ trong tủy xương, giữ nhiệm vụ quan trọng trong việc hình thành cục máu đông để bịt kín các vết thương mạch máu và ngăn ngừa hiện tượng xuất huyết tự nhiên. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, chỉ số tiểu cầu bình thường dao động trong khoảng từ 150.000 đến 450.000 tế bào trên mỗi microlit máu.

Khi mắc sốt xuất huyết Dengue, chỉ số này thường có xu hướng giảm dần từ ngày thứ ba trở đi và có thể xuống dưới mức 100.000 hoặc thậm chí dưới 50.000 tế bào trên mỗi microlit máu trong giai đoạn nguy hiểm. Sự sụt giảm số lượng tế bào này làm cho thành mao mạch trở nên mỏng manh hơn, dễ nứt vỡ và làm gia tăng nguy cơ chảy máu ở nhiều cơ quan trong cơ thể. Do đó, kiểm tra công thức máu thường xuyên là bước không thể thiếu để đánh giá mức độ bệnh.

Sự ức chế sản sinh tế bào máu tại tủy xương do virus Dengue

Trong giai đoạn đầu của bệnh, virus Dengue xâm nhập vào cơ thể và tấn công trực tiếp vào các tế bào tiền thân tại tủy xương. Sự hiện diện của virus làm gián đoạn quá trình tăng sinh và biệt hóa của các tế bào nhân khổng lồ, vốn là nơi sản sinh ra tiểu cầu. Đồng thời, các phản ứng viêm toàn thân và cytokine do hệ miễn dịch giải phóng cũng ức chế tạm thời chức năng sinh máu của tủy xương. Khi nguồn cung cấp tế bào máu mới bị đình trệ trong vài ngày liên tiếp, số lượng tiểu cầu lưu hành trong tuần hoàn bắt đầu suy giảm rõ rệt. Quá trình ức chế này thường diễn ra mạnh mẽ nhất từ ngày thứ ba đến ngày thứ sáu kể từ khi khởi phát cơn sốt. Người bệnh sẽ thấy chỉ số tiểu cầu trong kết quả xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi hạ dần qua từng ngày theo dõi.

Cơ chế miễn dịch phá hủy và tiêu thụ tiểu cầu trong tuần hoàn

Bên cạnh việc ức chế tạo mới, hệ thống miễn dịch của cơ thể khi chống lại virus Dengue còn vô tình thúc đẩy quá trình phá hủy các tiểu cầu đang lưu hành. Các kháng thể do cơ thể tạo ra có thể gắn nhầm vào màng tiểu cầu do hiện tượng phản ứng chéo, hoặc các phức hợp miễn dịch bám lên bề mặt tế bào này. Khi đó, đại thực bào tại lách và gan sẽ nhận diện các tiểu cầu bị gắn kháng thể là kháng nguyên lạ và tiến hành bắt giữ, tiêu hủy chúng với tốc độ nhanh hơn bình thường rất nhiều. Ngoài ra, virus Dengue còn trực tiếp kết hợp với tiểu cầu, kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình của tế bào máu này. Sự kết hợp giữa tốc độ phá hủy gia tăng đột biến và nguồn tạo mới bị ngưng trệ khiến lượng tiểu cầu sụt giảm nhanh chóng.

Thời điểm tiểu cầu hạ thấp nhất và các nguy cơ xuất huyết liên quan

Tình trạng tiểu cầu giảm thường bắt đầu từ ngày thứ ba và có thể kéo dài đến ngày thứ bảy của chu kỳ bệnh. Khi lượng tiểu cầu hạ xuống dưới mức bình thường, chức năng đông cầm máu bị ảnh hưởng trực tiếp, làm tăng tính thấm thành mạch và xuất hiện các nốt xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi. Mức độ nguy hiểm cao nhất là xuất huyết nội tạng, chảy máu đường tiêu hóa hoặc rong kinh dữ dội ở nữ giới. Đáng lưu ý, số lượng tiểu cầu giảm không phải là yếu tố duy nhất quyết định mức độ nặng của sốt xuất huyết. Hiện tượng thoát huyết tương dẫn đến cô đặc máu và sốc giảm thể tích mới là biến chứng đe dọa trực tiếp đến tính mạng, đòi hỏi phải được đánh giá song song cùng chỉ số hematocrit.

Những lưu ý quan trọng trong chăm sóc và theo dõi người bệnh hạ tiểu cầu

Trong suốt quá trình điều trị tại nhà hoặc tại cơ sở y tế, người bệnh cần thực hiện xét nghiệm công thức máu định kỳ theo chỉ định của bác sĩ để theo dõi sát diễn tiến của tiểu cầu và hematocrit. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc hạ sốt giảm đau thuộc nhóm kháng viêm không steroid như ibuprofen, aspirin hay naproxen vì chúng gây ức chế ngưng tập tiểu cầu và làm tăng nguy cơ loét, xuất huyết dạ dày. Thay vào đó, chỉ nên sử dụng paracetamol đơn chất đúng liều lượng khi sốt cao. Người bệnh cần nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường, tránh các hoạt động va chạm mạnh, không chải răng bằng bàn chải lông cứng và duy trì uống đủ nước để hạn chế tình trạng mất nước và cô đặc dòng máu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán, chỉ định điều trị của nhân viên y tế. Người bệnh sốt xuất huyết tuyệt đối không tự ý truyền dịch, truyền khối tiểu cầu tại nhà hoặc dùng thuốc hạ sốt ngoài hướng dẫn. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chảy máu niêm mạc, li bì hoặc chân tay lạnh ẩm, cần đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Hiện tượng giảm tiểu cầu trong sốt xuất huyết là diễn tiến tự nhiên nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không được theo dõi sát. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc hay hoang mang truyền dịch tại nhà. Việc tuân thủ lịch tái khám, theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ là chìa khóa giúp vượt qua giai đoạn nguy hiểm một cách an toàn.