Tắc ruột cao: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về tắc ruột cao

Về mặt giải phẫu và sinh lý bệnh, đường ruột của con người được chia thành nhiều đoạn đảm nhiệm các chức năng chuyên biệt. Tắc ruột cao được xác định khi vị trí cơ học hoặc cơ năng gây cản trở dòng chảy nằm từ góc Treitz đến các quai hỗng tràng và đoạn trên hồi tràng, phân biệt rõ rệt với tắc ruột thấp thường xảy ra tại đoạn cuối hồi tràng hoặc đại trực tràng. Mỗi ngày, đường tiêu hóa trên phải tiếp nhận và bài tiết một lượng lớn dịch sinh lý bao gồm nước bọt, dịch vị dạ dày, dịch tụy và dịch mật. Khi xuất hiện vị trí tắc nghẽn ở đoạn cao, khối dịch khổng lồ này cùng với khí nuốt vào không thể tiếp tục di chuyển xuống dưới để được tái hấp thu. Hậu quả là đoạn ruột phía trên vị trí tắc bị căng phồng nhanh chóng, làm tăng áp lực nội lòng ruột và kích hoạt phản xạ nôn mửa dữ dội nhằm giải áp.

Sự tắc nghẽn trong tắc ruột cao thường được phân chia dựa trên mức độ cản trở cơ học. Tắc ruột hoàn toàn xảy ra khi lòng ruột bị bít kín tuyệt đối, khiến không có bất kỳ lượng dịch, hơi hay thức ăn nào có thể đi qua. Ngược lại, tắc ruột một phần hay tắc bán phần là tình trạng lòng ruột chỉ bị chít hẹp khu trú, một phần dịch lỏng và khí vẫn có thể lọt qua vị trí tổn thương dù tốc độ lưu thông bị chậm trễ rõ rệt. Ngoài ra, về mặt bệnh sinh, tình trạng này còn có thể diễn tiến dưới dạng tắc ruột đơn thuần hoặc tắc ruột nghẽn thắt. Trong tắc ruột nghẽn thắt, cuống mạch mạc treo cấp máu cho quai ruột bị chèn ép đồng thời, khiến thành ruột rơi vào tình trạng thiếu máu nuôi cấp tính. Nếu không được giải tỏa áp lực và tái lập lưu thông kịp thời, quai ruột sẽ nhanh chóng chuyển sang giai đoạn thiếu máu cục bộ, phù nề niêm mạc, thấm dịch vào ổ phúc mạc và dẫn tới hoại tử hoại thư.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây tắc ruột cao rất đa dạng, có thể xuất phát từ tổn thương thực thể gây bít tắc lòng ruột, chèn ép từ bên ngoài hoặc do rối loạn hoạt động thần kinh cơ của thành ruột. Ở người trưởng thành, nguyên nhân phổ biến hàng đầu là tình trạng dính ruột sau phẫu thuật. Sau các cuộc mổ mở hoặc mổ nội soi ở khoang bụng và vùng chậu, quá trình liền vết thương tự nhiên có thể hình thành các dải xơ dính giữa các quai ruột với nhau hoặc giữa quai ruột với thành bụng. Theo thời gian, các dải mô xơ này co kéo, xoắn vặn hoặc thắt nghẹt quai ruột non, dẫn đến tắc nghẽn cơ học.

Nguyên nhân thường gặp tiếp theo là các dạng thoát vị thành bụng và thoát vị nội. Quai ruột non có thể chui qua các điểm yếu tự nhiên trên thành bụng như lỗ bẹn, lỗ đùi, rốn hoặc các vết sẹo mổ cũ, tạo thành khối thoát vị kẹt và nghẹt. Ngoài ra, khối u đường tiêu hóa cũng là một thủ phạm quan trọng. Các khối u nguyên phát của ruột non như ung thư biểu mô tuyến, u mô đệm đường tiêu hóa hoặc tổn thương thứ phát do ung thư dạ dày, ung thư đại trực tràng di căn xâm lấn có thể làm chít hẹp dần khẩu kính lòng ruột. Ở người lớn tuổi hoặc người đã từng phẫu thuật cắt dạ dày, tắc ruột do bã thức ăn là nguyên nhân cơ học đáng chú ý, thường hình thành sau khi ăn lượng lớn thực phẩm giàu chất xơ dai và chất chát tanin kết tụ lại.

Đối với trẻ em và trẻ nhỏ, lồng ruột là nguyên nhân hàng đầu gây tắc ruột non, xảy ra khi một đoạn ruột tự lộn và chui vào lòng đoạn ruột kế cận. Bên cạnh đó, các bệnh lý viêm mạn tính như bệnh Crohn gây loét sâu xuyên thành, kích thích xơ hóa tạo thành các đoạn hẹp ruột xơ chai. Hiện tượng xoắn ruột, nuốt phải dị vật không tiêu hóa được hoặc sỏi mật kích thước lớn bào mòn thành túi mật lọt vào tá tràng cũng có thể làm nghẽn dòng lưu thông.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc tắc ruột cao bao gồm tiền sử từng can thiệp phẫu thuật ổ bụng hoặc vùng chậu, mắc bệnh lý ác tính trong khoang phúc mạc, mắc các bệnh tự miễn đường ruột kéo dài, người cao tuổi có chức năng nhai giảm sút và người bệnh sử dụng kéo dài các thuốc làm chậm nhu động ruột như nhóm giảm đau opioid hoặc thuốc kháng cholinergic.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của tắc ruột cao mang những đặc trưng riêng biệt phụ thuộc vào vị trí giải phẫu đoạn ruột bị tổn thương. Bốn triệu chứng kinh điển của tắc ruột nói chung là đau, nôn, bí, chướng đều hiện diện, nhưng trình tự xuất hiện và mức độ biểu hiện có sự khác biệt rõ rệt so với tắc ruột ở các đoạn thấp hơn.

Đau bụng là triệu chứng khởi đầu thường gặp nhất. Người bệnh trải qua những cơn đau quặn thắt dữ dội ở vùng trên rốn hoặc quanh rốn. Cơn đau xuất hiện từng đợt tương ứng với các đợt sóng nhu động ruột tăng cường co bóp nhằm cố gắng đẩy khối ứ đọng vượt qua vị trí bít tắc. Giữa các cơn đau quặn, người bệnh có thể cảm thấy dễ chịu hơn đôi chút. Tuy nhiên, nếu tính chất cơn đau đột ngột biến đổi từ từng cơn ngắt quãng sang đau liên tục, nhức nhối không dứt và mức độ dữ dội tăng nhanh, đây là dấu hiệu cảnh báo quai ruột đã bắt đầu bị thiếu máu cục bộ hoặc hoại tử nghẽn thắt.

Nôn mửa là dấu hiệu nổi bật nhất và xuất hiện rất sớm trong tắc ruột cao. Do vị trí cản trở nằm gần dạ dày, dịch tiêu hóa và thức ăn nhanh chóng trào ngược lên trên. Bệnh nhân liên tục cảm thấy buồn nôn và nôn tháo dữ dội ngay từ giai đoạn đầu của bệnh. Dịch nôn ban đầu chứa thức ăn chưa tiêu hóa, sau đó chuyển dần sang dịch mật màu vàng hoặc xanh rêu và dịch tiêu hóa trong suốt. Việc nôn ói liên tục khiến cơ thể mất đi một lượng lớn nước, axit clohydric và các chất điện giải quan trọng.

Khác với tắc đại tràng, triệu chứng chướng bụng trong tắc ruột cao thường kín đáo hơn, bụng chỉ căng nhẹ hoặc chướng khu trú tại vùng thượng vị. Dấu hiệu bí trung đại tiện có thể chưa xuất hiện ngay trong những giờ đầu. Đoạn ruột nằm dưới chỗ tắc vẫn tiếp tục co bóp để tống khứ lượng phân và hơi còn đọng lại, đôi khi người bệnh vẫn có thể đi tiêu phân lỏng một vài lần khiến dễ bị chẩn đoán nhầm thành viêm dạ dày ruột cấp tính. Chỉ khi toàn bộ đoạn ruột bên dưới đã rỗng hoàn toàn, tình trạng bí trung tiện và đại tiện mới biểu hiện rõ rệt. Khi tình trạng mất nước tiến triển, bệnh nhân sẽ có các biểu hiện toàn thân như môi khô, khát nước, mắt trũng, nhịp tim nhanh và lượng nước tiểu giảm rõ rệt.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán tắc ruột cao đòi hỏi sự đánh giá toàn diện và khẩn trương của bác sĩ chuyên khoa ngoại tiêu hóa nhằm xác định chính xác vị trí tắc, nguyên nhân cơ học và nguy cơ hoại tử thành ruột. Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng việc khai thác chi tiết bệnh sử, đặc biệt là tiền sử phẫu thuật ổ bụng trước đây, các bệnh lý nền về đường tiêu hóa và thói quen ăn uống. Khi thăm khám thực thể, bác sĩ tiến hành sờ nắn bụng để tìm các điểm đau khu trú, đánh giá mức độ căng chướng, kiểm tra sự hiện diện của co cứng thành bụng hoặc phản ứng phúc mạc. Việc thăm khám cẩn thận các lỗ thoát vị ở bẹn, đùi và các vết sẹo mổ cũ là bước bắt buộc để tránh bỏ sót các khối thoát vị nghẹt. Nghe nhu động ruột trong giai đoạn sớm có thể ghi nhận âm ruột tăng tần số với âm sắc kim loại cao vút, trong khi ở giai đoạn muộn hoặc khi ruột đã hoại tử, ổ bụng thường im lặng hoàn toàn.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quyết định trong việc khẳng định bệnh lý. Chụp X-quang bụng đứng không chuẩn bị là xét nghiệm hình ảnh ban đầu phổ biến, giúp phát hiện hình ảnh các mức nước hơi xếp tầng ở vùng trung tâm ổ bụng với chiều ngang rộng hơn chiều cao và sự vắng bóng của hơi trong khung đại tràng. Siêu âm ổ bụng hỗ trợ khảo sát các quai ruột non giãn chứa đầy dịch, đánh giá tình trạng tăng nhu động và tìm kiếm dịch tự do giữa các quai ruột.

Đặc biệt, chụp cắt lớp vi tính ổ bụng có tiêm thuốc cản quang được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán tắc ruột cao hiện nay. Kỹ thuật này cho phép định vị chính xác vị trí chuyển tiếp giữa đoạn ruột giãn nở phía trên và đoạn ruột xẹp phía dưới, làm rõ nguyên nhân gây bít tắc như dây chằng, khối u, khối bã thức ăn hay thoát vị nội, đồng thời đánh giá tưới máu thành ruột để phát hiện sớm dấu hiệu thiếu máu hoại tử. Bên cạnh đó, xét nghiệm công thức máu, nồng độ điện giải huyết thanh, chức năng thận và khí máu động mạch được thực hiện khẩn cấp nhằm đánh giá mức độ cô đặc máu, tình trạng hạ kali, hạ clo, kiềm chuyển hóa do nôn nhiều và phát hiện toan chuyển hóa nếu mô ruột đã bị tổn thương hoại tử.

Biến chứng nguy hiểm của tắc ruột cao khi không được can thiệp kịp thời

Khi tình trạng tắc ruột cao không được phát hiện và giải tỏa trong thời gian vàng, hàng loạt biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng sẽ tuần tự xuất hiện. Biến chứng cấp tính đầu tiên là tình trạng rối loạn nước và điện giải nghiêm trọng do nôn mửa dữ dội và sự dịch chuyển dịch tuần hoàn vào lòng quai ruột căng giãn. Hiện tượng mất thể tích lòng mạch dẫn tới tụt huyết áp, suy giảm tưới máu thận và gây suy thận cấp trước thận.

Biến chứng nguy kịch tiếp theo là hoại tử ruột và thủng ruột. Áp lực nội lòng ruột tăng cao làm tắc nghẽn tuần hoàn mao mạch và tĩnh mạch thành ruột, dẫn tới thiếu máu cục bộ mô ruột. Nếu quai ruột bị nghẹt thắt, mô ruột sẽ bị hoại tử nhanh chóng trong vòng vài giờ. Khi thành ruột bị hoại tử mất tính toàn vẹn, vi khuẩn đường ruột và dịch tiêu hóa sẽ thoát vào ổ phúc mạc gây viêm phúc mạc toàn thể, sốc nhiễm trùng, nhiễm độc nặng và suy đa cơ quan với tỷ lệ tử vong rất cao nếu không được mổ cấp cứu.

Các bệnh lý liên quan và phân biệt chẩn đoán trong bệnh cảnh tắc ruột

Trên thực tế lâm sàng, tắc ruột cao cần được phân biệt và xem xét cẩn trọng trong mối liên hệ với nhiều bệnh lý tiêu hóa khác. Tắc ruột già là một bệnh cảnh tắc cơ học ở đoạn thấp do u đại tràng hoặc xoắn đại tràng, có đặc điểm lâm sàng là bụng chướng rất to nhưng nôn xuất hiện muộn. Hội chứng liệt ruột cơ năng cũng gây giãn ruột và ngừng trệ lưu thông nhưng không có sự bít tắc cơ học thực thể, thường thứ phát sau viêm phúc mạc, rối loạn kali máu hoặc sau phẫu thuật ổ bụng lớn.

Ngoài ra, các bệnh lý viêm loét đường tiêu hóa trên như viêm tá tràng, thủng ổ loét dạ dày tá tràng hoặc viêm tụy cấp cũng có thể biểu hiện bằng những cơn đau bụng dữ dội vùng thượng vị kèm nôn mửa, dễ gây nhầm lẫn trong chẩn đoán ban đầu. Việc hiểu rõ mối liên quan giữa các bệnh lý này giúp các bác sĩ thực hiện các xét nghiệm thăm dò chuyên sâu đúng hướng, tránh điều trị chậm trễ đối với một cấp cứu ngoại khoa như tắc ruột cao.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu hàng đầu trong điều trị tắc ruột cao là nhanh chóng ổn định huyết động, giải áp đường tiêu hóa, phòng ngừa tổn thương thiếu máu thành ruột và phục hồi sự thông suốt của lòng ruột. Quá trình xử trí đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa hồi sức nội khoa tích cực và chỉ định can thiệp phẫu thuật kịp thời dựa trên từng bệnh cảnh cụ thể.

Ngay khi tiếp nhận bệnh nhân nghi ngờ tắc ruột, các biện pháp hồi sức nội khoa ban đầu luôn được triển khai khẩn trương. Người bệnh phải nhịn ăn uống hoàn toàn để đường ruột được nghỉ ngơi tuyệt đối, tránh kích thích bài tiết thêm dịch tiêu hóa làm tăng gánh nặng lên đoạn ruột đang bít tắc. Đồng thời, nhân viên y tế sẽ tiến hành đặt ống thông mũi dạ dày để hút liên tục dịch và hơi ứ đọng, giúp giải tỏa áp lực trong lòng ống tiêu hóa, giảm nhanh cảm giác buồn nôn, ngăn ngừa nguy cơ trào ngược dịch vị vào đường hô hấp và cải thiện tưới máu vi mạch thành ruột. Cùng với việc giải áp, liệu pháp truyền bù dịch và các chất điện giải qua đường tĩnh mạch được thực hiện tức thì nhằm bù lại lượng dịch tuần hoàn đã mất do nôn mửa và hiện tượng thoát dịch vào khoang thứ ba, giúp điều chỉnh các rối loạn kiềm toan và bảo vệ chức năng thận.

Tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh và mức độ tắc nghẽn, bác sĩ sẽ quyết định phác đồ theo dõi bảo tồn hay phẫu thuật. Đối với các trường hợp tắc ruột bán phần do dính sau mổ không có biểu hiện thiếu máu ruột, điều trị nội khoa bảo tồn có thể mang lại hiệu quả giải tỏa tắc nghẽn trong vòng 24 đến 72 giờ dưới sự theo dõi sát sao của đội ngũ y tế. Người bệnh được theo dõi liên tục về nhiệt độ, huyết áp, tính chất cơn đau bụng, tình trạng co cứng thành bụng và các xét nghiệm máu định kỳ.

Tuy nhiên, phẫu thuật cấp cứu là chỉ định bắt buộc và không thể trì hoãn nếu xuất hiện các dấu hiệu đe dọa hoại tử, xoắn nghẹt ruột, thoát vị kẹt, viêm phúc mạc hoặc khi điều trị bảo tồn thất bại. Phẫu thuật có thể được thực hiện qua phương pháp nội soi ổ bụng hoặc mổ mở truyền thống tùy theo thể trạng người bệnh và mức độ tổn thương. Trong quá trình mổ, phẫu thuật viên sẽ tiến hành cắt dải xơ dính, tháo xoắn, giải phóng quai ruột bị nghẽn hoặc loại bỏ các dị vật, khối bã thức ăn. Nếu đoạn ruột đã chuyển sang giai đoạn hoại tử không thể hồi phục, việc cắt bỏ đoạn ruột hoại tử và tái lập lưu thông tiêu hóa bằng miệng nối ruột là thủ thuật sinh tử nhằm cứu sống bệnh nhân.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù không phải mọi trường hợp tắc ruột cao đều có thể phòng ngừa tuyệt đối, đặc biệt là các biến cố xuất phát từ yếu tố giải phẫu bẩm sinh hoặc bệnh lý ác tính, nhưng việc áp dụng đồng bộ các biện pháp can thiệp y khoa và điều chỉnh lối sống có thể làm giảm thiểu đáng kể nguy cơ khởi phát bệnh.

Đối với những người từng trải qua phẫu thuật vùng bụng hoặc vùng chậu, nguy cơ hình thành dính ruột là mối đe dọa tiềm tàng lớn nhất. Trong thực hành ngoại khoa hiện đại, các phẫu thuật viên luôn ưu tiên kỹ thuật phẫu thuật nội soi ít xâm lấn, thao tác nhẹ nhàng trên các tạng và cân nhắc sử dụng các màng chống dính sinh học để hạn chế tối đa sự hình thành các dải xơ sau mổ. Về phía người bệnh, việc tập vận động sớm nhẹ nhàng ngay sau mổ theo chỉ dẫn của nhân viên y tế đóng vai trò then chốt giúp kích thích nhu động ruột phục hồi nhanh chóng và giảm thiểu nguy cơ dính các quai ruột.

Về chế độ ăn uống hàng ngày, những người có cơ địa nguy cơ cao, đặc biệt là người cao tuổi, người đã từng phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc người có vấn đề về răng miệng, cần xây dựng thói quen ăn chậm và nhai thật kỹ trước khi nuốt. Nên hạn chế tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa lượng chất xơ thô dai khó tiêu hoặc các loại quả chứa nhiều chất chát tanin như quả hồng xanh, măng khô hay các loại quả nhiều hạt nhỏ trong một bữa ăn, bởi các thành phần này dễ kết tụ với axit dịch vị tạo thành khối bã thức ăn gây bít tắc đường ruột. Bổ sung đủ lượng nước mỗi ngày cũng giúp khối thức ăn được làm mềm và di chuyển thuận lợi hơn trong lòng ống tiêu hóa.

Ngoài ra, việc chủ động đi khám để phát hiện và điều trị phẫu thuật triệt để các khối thoát vị thành bụng như thoát vị bẹn, thoát vị đùi từ sớm sẽ ngăn chặn nguy cơ các quai ruột non chui vào túi thoát vị rồi bị nghẹt thắt. Bệnh nhân mắc các bệnh lý viêm ruột mạn tính cần tuân thủ nghiêm ngặt lộ trình điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nhằm kiểm soát tình trạng viêm loét, ngăn chặn quá trình xơ hóa gây hẹp lòng ruột.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Tắc ruột cao là một tình trạng cấp cứu bụng ngoại khoa khẩn cấp, do đó người bệnh và người thân cần đặc biệt cảnh giác trước các dấu hiệu bất thường để nhanh chóng đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại tiêu hóa hoặc gọi cấp cứu y tế kịp thời.

Cần nhập viện cấp cứu ngay lập tức khi xuất hiện các triệu chứng báo động sau:

• Người bệnh có những cơn đau bụng dữ dội, đau quặn thắt liên tục tăng dần ở vùng trên rốn hoặc quanh rốn mà không thuyên giảm. Nôn mửa liên tục, nôn vọt ra lượng lớn dịch mật vàng xanh hoặc dịch thức ăn ứ đọng, khiến cơ thể không thể dung nạp bất kỳ loại nước uống hay thức ăn nào. Tình trạng bí trung tiện và không đi tiêu kèm theo cảm giác căng trướng bụng khó chịu.

Đặc biệt, nếu người bệnh có các dấu hiệu nguy hiểm gợi ý biến chứng hoại tử ruột hoặc nhiễm trùng huyết như sốt cao, rét run, tụt huyết áp, nhịp tim đập nhanh hồi hộp, vã mồ hôi lạnh, lú lẫn, tiểu rất ít hoặc nước tiểu sẫm màu và thành bụng gồng cứng khi chạm vào, cần được chuyển đến bệnh viện ngay lập tức. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng các thuốc giảm đau, thuốc chống co thắt hay thuốc nhuận tràng tại nhà khi chưa có chỉ định của bác sĩ, bởi việc này có thể làm lu mờ triệu chứng khiến việc chẩn đoán bị trì hoãn, hoặc làm tăng áp lực co bóp gây thủng vỡ đoạn ruột bị nghẽn.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa tổng quát và nâng cao nhận thức sức khỏe, tuyệt đối không thay thế cho quy trình thăm khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và quyết định điều trị trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa ngoại tiêu hóa. Tắc ruột cao là một bệnh lý ngoại khoa nguy hiểm và hoàn toàn không thể tự khỏi bằng các biện pháp dân gian, mẹo truyền miệng hay việc tự ý uống nhiều nước tại nhà.

Để đảm bảo an toàn tối đa cho tính mạng người bệnh, cần tránh tuyệt đối các hành vi sai lầm sau: Không tự ý dùng các loại thuốc nhuận tràng, thuốc kích thích nhu động ruột hoặc thực hiện thụt tháo đại tràng, vì sự gia tăng co bóp cơ học trước đoạn ruột bít tắc có thể gây vỡ thủng ruột nhanh chóng. Không tự ý uống các loại thuốc giảm đau hay kháng sinh khi chưa có kết luận của bác sĩ, do việc này sẽ che đậy các triệu chứng báo động của tình trạng thiếu máu hoại tử mô ruột. Đồng thời, không cố ép người bệnh ăn uống khi đang có biểu hiện nôn mửa dữ dội nhằm phòng tránh biến chứng hít sặc dịch vị vào đường thở gây suy hô hấp.

Kết luận

Tắc ruột cao là một cấp cứu ngoại khoa tiêu hóa nguy hiểm đòi hỏi sự phát hiện sớm và can thiệp y tế chuẩn xác từ đội ngũ chuyên môn. Bản chất bệnh tiến triển rất nhanh, có thể đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng do các biến chứng mất nước cấp tính, rối loạn điện giải và nguy cơ hoại tử, thủng ruột. Việc nhận biết kịp thời các triệu chứng điển hình như những cơn đau quặn bụng dồn dập, nôn ói sớm lượng lớn dịch tiêu hóa và chướng bụng khu trú là yếu tố quyết định giúp người bệnh tiếp cận sự chăm sóc y khoa đúng thời điểm. Khi nghi ngờ có dấu hiệu tắc ruột, việc đưa người bệnh đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán hình ảnh và định hướng xử trí đúng đắn là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất, giúp bảo vệ chức năng đường ruột và tính mạng của người bệnh.