Suy hô hấp cấp: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về suy hô hấp cấp

Hệ hô hấp của con người đảm nhận hai nhiệm vụ sinh lý cốt lõi gồm nạp dưỡng khí oxy từ môi trường vào tuần hoàn và thải trừ khí carbonic sinh ra từ quá trình chuyển hóa tế bào ra bên ngoài. Hoạt động này được điều hành bởi một chuỗi phối hợp nhịp nhàng giữa trung tâm điều hòa hô hấp tại thân não, hệ thống dẫn truyền thần kinh, lồng ngực cùng các cơ hô hấp, mạng lưới phế quản và bề mặt phế nang mao mạch. Suy hô hấp cấp xảy ra khi có sự suy sụp đột ngột của một hoặc nhiều khâu trong chuỗi chức năng trên, dẫn đến mất cân bằng khí máu động mạch nghiêm trọng.

Về mặt sinh lý bệnh và tiêu chuẩn xét nghiệm, suy hô hấp cấp thường được nhận diện khi phân áp oxy trong máu động mạch giảm sâu xuống dưới mức 60 mmHg trong điều kiện người bệnh thở khí phòng, hoặc đi kèm sự gia tăng phân áp khí carbonic trên 45 đến 50 mmHg với tình trạng toan hóa máu. Tình trạng này được phân loại thành hai nhóm cơ chế chính trên lâm sàng:

Nhóm thứ nhất là suy hô hấp cấp giảm oxy máu, hay còn gọi là suy hô hấp loại một. Cơ chế chủ yếu xuất phát từ hiện tượng bất tương xứng giữa thông khí và tưới máu, tổn thương hàng rào màng phế nang mao mạch hoặc shunt trong phổi, khiến máu đi qua phổi không được trao đổi khí đầy đủ. Nhóm thứ hai là suy hô hấp cấp tăng thán khí, hay suy hô hấp loại hai, đặc trưng bởi sự giảm thông khí phế nang toàn thể. Khi công hô hấp suy giảm hoặc trung tâm hô hấp bị ức chế, phổi không thể tống xuất carbonic ra ngoài, dẫn tới tình trạng ứ trệ khí thán và gây nhiễm toan hô hấp nguy hiểm. Dù khởi phát theo cơ chế nào, suy hô hấp cấp cũng đòi hỏi sự đánh giá toàn diện để bảo vệ các mô sống.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Suy hô hấp cấp có thể khởi phát từ rất nhiều căn nguyên bệnh lý khác nhau, được phân định rõ ràng thành nhóm nguyên nhân tại phổi và nhóm nguyên nhân ngoài phổi. Sự phối hợp giữa tổn thương thực thể và các yếu tố nguy cơ nền làm tăng tốc độ suy giảm trao đổi khí.

Nhóm nguyên nhân tại phổi thường bắt nguồn từ các tổn thương cấu trúc nhu mô hoặc lòng đường dẫn khí:

• Thứ nhất là các bệnh nhiễm trùng phổi nặng, điển hình như viêm phổi do vi khuẩn hoặc virus lan rộng nhiều thùy, làm ngập các túi phế nang bởi dịch viêm và dịch tiết, ngăn cản khí tiếp xúc với mao mạch.
• Thứ hai là tình trạng phù phổi cấp do suy tim trái sung huyết hoặc tổn thương màng phế nang mao mạch không do tim, khiến dịch tích tụ ồ ạt trong mô kẽ và phế nang.
• Thứ ba là tắc nghẽn phế quản cấp tính, thường gặp trong các cơn hen phế quản ác tính hoặc đợt mất bù cấp của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD, khi co thắt phế quản kèm phù nề niêm mạc làm hẹp lòng thở đột ngột.
• Thứ tư là hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển ARDS do nhiễm trùng huyết, viêm tụy cấp hoặc chấn thương nặng gây tổn thương lan tỏa màng phế nang.
• Ngoài ra, tắc động mạch phổi do cục máu đông di chuyển từ hệ tĩnh mạch sâu cũng gây hoại tử hoặc rối loạn tưới máu nghiêm trọng tại phổi.

Nhóm nguyên nhân ngoài phổi bao gồm các rối loạn xuất phát từ lồng ngực, màng phổi, hệ thần kinh và cơ hô hấp:

• Sự chèn ép màng phổi cấp tính do tràn khí màng phổi thể tự do hoặc tràn dịch màng phổi lượng lớn làm nhu mô phổi xẹp nhanh và mất diện tích trao đổi khí.
• Chấn thương lồng ngực gây gãy nhiều xương sườn hoặc mảng sườn di động khiến lồng ngực mất tính vững chắc cơ học.
• Tắc nghẽn thanh khí quản do dị vật, co thắt thanh quản hoặc phù nề dị ứng cũng cản trở dòng khí lưu thông.
• Bên cạnh đó, các bệnh lý thần kinh cơ như bệnh nhược cơ nặng, hội chứng Guillain-Barré, tổn thương tủy sống hoặc ngộ độc thuốc ức chế thần kinh cơ làm liệt cơ hoành và cơ liên sườn.
• Tổn thương thần kinh trung ương như đột quỵ não, chấn thương sọ não hoặc ngộ độc thuốc an thần, ma túy gây ức chế trung tâm hô hấp tại hành não.

Các yếu tố nguy cơ làm gia tăng khả năng xuất hiện suy hô hấp cấp bao gồm thói quen hút thuốc lá lâu năm, tiền sử bệnh phổi mạn tính, tuổi cao, suy giảm miễn dịch và tình trạng lạm dụng rượu hoặc chất kích thích gây ức chế hô hấp.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của suy hô hấp cấp diễn biến nhanh và phản ánh sự kết hợp giữa tình trạng thiếu hụt oxy máu, ứ đọng khí carbonic và sự kiệt sức của các cơ hô hấp. Tùy thuộc vào nguyên nhân gốc và mức độ suy sụp trao đổi khí, các biểu hiện lâm sàng sẽ tiến triển qua từng giai đoạn rõ rệt.

Dấu hiệu ban đầu thường gặp nhất là sự biến đổi đột ngột về tần số và kiểu thở. Người bệnh thở nhanh trên 25 đến 30 lần mỗi phút, thở nông hoặc cảm thấy ngột ngạt dữ dội. Trong giai đoạn tăng công hô hấp, cơ thể nỗ lực bù trừ bằng cách huy động các nhóm cơ hô hấp phụ: xuất hiện hiện tượng co kéo các hõm ức, co rút khoang liên sườn, phập phồng cánh mũi và nhấp nhô cơ ức đòn chũm. Khi cơ hô hấp bắt đầu kiệt sức, người bệnh chuyển sang giai đoạn giảm công hô hấp rất nguy hiểm với nhịp thở chậm dần, thở ngắt quãng, hô hấp đảo nghịch ngực bụng và mất khả năng ho khạc đờm.

Dấu hiệu cảnh báo thiếu oxy máu thể hiện qua sự thay đổi màu sắc da và niêm mạc. Tình trạng tím tái xuất hiện rõ ở môi, đầu ngón tay và ngón chân, kèm theo da nhợt nhạt, lạnh ẩm hoặc vã mồ hôi đầm đìa do tăng hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm. Về tuần hoàn, nhịp tim tăng nhanh liên tục, huyết áp giai đoạn đầu thường tăng vọt để bù trừ cung lượng tim, nhưng sau đó tụt dốc khi cơ tim suy kiệt, thậm chí xuất hiện rối loạn nhịp tim hoặc ngừng tuần hoàn.

Dấu hiệu thần kinh cảnh báo tình trạng tăng carbonic máu hoặc thiếu oxy tế bào não. Người bệnh ban đầu thường bứt rứt, lo âu, nhức đầu và kích thích vật vã, sau đó chuyển dần sang lơ mơ, lú lẫn, run giật cơ, giảm phản xạ gân xương và rơi vào hôn mê sâu.

Điểm dễ nhầm lẫn trên lâm sàng là các trường hợp suy hô hấp ở người cao tuổi hoặc người suy nhược nặng có thể không biểu hiện thở nhanh rõ rệt mà chỉ có dấu hiệu lờ đờ, thở nông kín đáo hoặc lú lẫn cấp tính. Do đó, nếu chỉ quan sát nhịp thở mà bỏ qua trạng thái tri giác và sắc diện sẽ rất dễ bỏ sót tình trạng nguy kịch.

Chẩn đoán

Chẩn đoán suy hô hấp cấp là một quy trình cấp cứu khẩn trương kết hợp chặt chẽ giữa đánh giá lâm sàng ngay tại giường bệnh và các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu nhằm xác định mức độ thiếu oxy, cơ chế rối loạn khí máu cùng nguyên nhân nguyên phát.

Thăm khám lâm sàng ban đầu tập trung vào việc nhận diện nhanh các dấu hiệu đe dọa sự sống:

• Bác sĩ tiến hành đo độ bão hòa oxy qua mạch nảy SpO2 để phát hiện ngay sự sụt giảm oxy máu động mạch.
• Đánh giá toàn diện các dấu hiệu sinh tồn bao gồm tần số thở, kiểu thở, mức độ co kéo cơ hô hấp, màu sắc da niêm mạc, huyết áp và nhiệt độ cơ thể.
• Nghe phổi đóng vai trò then chốt giúp phát hiện ran rít, ran ngáy trong co thắt phế quản, ran ẩm ran nổ trong viêm phổi hoặc phù phổi cấp, cũng như phát hiện tình trạng giảm hoặc mất rì rào phế nang trong tràn khí, tràn dịch màng phổi.

Các kỹ thuật cận lâm sàng mang tính quyết định bao gồm:

• Xét nghiệm khí máu động mạch là tiêu chuẩn vàng để xác định chính xác phân áp oxy PaO2, phân áp khí carbonic PaCO2, độ pH và tình trạng toan kiềm máu, giúp phân định rõ suy hô hấp loại một hay loại hai.
• Chụp X-quang ngực thẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực giúp quan sát tổn thương thâm nhiễm nhu mô phổi, mờ thùy phổi, đông đặc, ứ dịch phế nang hoặc tràn khí màng phổi.
• Điện tâm đồ và siêu âm tim hỗ trợ đánh giá chức năng thất trái, phát hiện nhồi máu cơ tim cấp, phù phổi huyết động hoặc tăng áp lực động mạch phổi cấp do thuyên tắc mạch.
• Siêu âm phổi tại giường ngày càng phổ biến trong cấp cứu để đánh giá nhanh hội chứng kẽ, đông đặc phổi và màng phổi.
• Các xét nghiệm máu định lượng D-dimer, troponin, NT-proBNP, công thức máu, khí máu và cấy đờm hoặc cấy máu giúp định vị chính xác căn nguyên nhiễm trùng hoặc tắc mạch.

Các biến chứng nguy hiểm của suy hô hấp cấp nếu chậm trễ điều trị

Suy hô hấp cấp nếu không được cấp cứu và kiểm soát kịp thời sẽ nhanh chóng dẫn đến hàng loạt tổn thương đa cơ quan thứ phát. Khi áp lực oxy trong máu giảm sâu kéo dài, cơ tim bị thiếu máu cục bộ dẫn tới loạn nhịp tim nguy hiểm như rung nhĩ, rung thất, suy tim cấp và cuối cùng là ngừng tuần hoàn đột ngột.

Bên cạnh tổn thương tim mạch, não bộ là cơ quan cực kỳ nhạy cảm với tình trạng thiếu dưỡng khí. Sự gián đoạn oxy chỉ trong vài phút có thể dẫn đến phù não lan tỏa, hoại tử tế bào thần kinh, để lại di chứng mất trí nhớ, rối loạn vận động hoặc sống thực vật.

Tình trạng tụt huyết áp kết hợp thiếu oxy mô còn gây hoại tử ống thận cấp dẫn đến suy thận cấp, rối loạn đông máu nội mạch rải rác và suy đa tạng. Trong quá trình điều trị hồi sức tích cực, những bệnh nhân cần đặt ống nội khí quản và thở máy kéo dài còn đối mặt với nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn gây viêm phổi bệnh viện hoặc nhiễm khuẩn đường tiết niệu nghiêm trọng.

Tác động của suy hô hấp cấp đến hệ thần kinh và hệ tiêu hóa

Sự rối loạn trao đổi khí trong suy hô hấp cấp tác động sâu rộng lên hệ thần kinh trung ương thông qua hai cơ chế thiếu oxy máu và ứ trệ thán khí carbonic. Hiện tượng thiếu oxy não gây rối loạn chuyển hóa năng lượng của tế bào thần kinh, làm ứ nước trong tế bào và gây phù não cấp tính. Đồng thời, nồng độ carbonic tăng cao trong máu gây giãn mạnh hệ mạch máu não, làm tăng áp lực nội sọ, biểu hiện qua các triệu chứng từ kích động, hoang tưởng, co giật cho đến hôn mê sâu.

Đối với hệ thống tiêu hóa, tình trạng thiếu dưỡng khí toàn thân kích thích co thắt dữ dội mạng lưới vi mạch mạc treo ruột, làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng niêm mạc dạ dày và tá tràng. Sự thiếu máu cục bộ này làm suy sụp hàng rào bảo vệ niêm mạc, dẫn đến loét tiêu hóa do căng thẳng cấp tính và xuất huyết tiêu hóa ồ ạt.

Ngoài ra, tế bào gan cũng chịu ảnh hưởng nặng nề do thiếu oxy cung cấp qua tĩnh mạch cửa và động mạch gan, gây tổn thương chức năng tế bào gan, biểu hiện qua tình trạng men gan tăng cao và suy giảm khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu của cơ thể.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Xử trí suy hô hấp cấp là cuộc chạy đua với thời gian tại khoa hồi sức cấp cứu, đòi hỏi sự can thiệp đa chuyên khoa đồng bộ nhằm khôi phục tức thì quá trình trao đổi khí, bảo vệ các tạng trọng yếu và loại trừ nguyên nhân gốc rễ gây bệnh.

Nguyên tắc điều trị đầu tiên và cốt lõi là giải phóng, bảo đảm sự thông thoáng của đường thở kết hợp hỗ trợ oxy liệu pháp kịp thời:

• Tùy theo mức độ thiếu oxy, bác sĩ sẽ chỉ định các phương thức cung cấp oxy phù hợp từ thở oxy gọng kính, mặt nạ có túi dự trữ, oxy dòng cao qua canun mũi HFNC cho đến các biện pháp hỗ trợ cơ học.
• Đối với những trường hợp giảm thông khí phế nang hoặc suy cơ hô hấp, thông khí nhân tạo không xâm nhập qua mặt nạ có thể được áp dụng sớm để giảm công thở và cải thiện trao đổi khí.
• Nếu người bệnh rơi vào tình trạng kiệt cơ hô hấp, rối loạn tri giác sâu hoặc tụt huyết áp nặng nề, việc đặt ống nội khí quản và kết nối với máy thở xâm nhập là bắt buộc nhằm kiểm soát hoàn toàn thông khí và bảo vệ đường thở khỏi nguy cơ trào ngược.
• Với các tổn thương phổi tối cấp tính không đáp ứng với thông khí cơ học thông thường như trong hội chứng ARDS nặng, kỹ thuật oxy hóa màng ngoài cơ thể ECMO có thể được huy động để thay thế tạm thời chức năng phổi, duy trì sự sống cho người bệnh trong thời gian chờ mô phổi hồi phục.

Song song với hỗ trợ hô hấp, điều trị căn nguyên nguyên phát đóng vai trò quyết định tiên lượng lâu dài:

• Trường hợp viêm phổi nặng do vi khuẩn được kiểm soát bằng liệu pháp kháng sinh phổ rộng theo hướng dẫn phác đồ y khoa.
• Nếu nguyên nhân do co thắt phế quản cấp trong hen phế quản hoặc COPD, các nhóm thuốc giãn phế quản và kháng viêm đường toàn thân được ưu tiên sử dụng.
• Phù phổi cấp do suy tim được xử trí bằng thuốc lợi tiểu và thuốc giãn mạch nhằm giảm gánh nặng tuần hoàn cho tim.
• Các trường hợp cơ học như tràn khí hoặc tràn dịch màng phổi lượng lớn cần được chọc hút hoặc đặt ống dẫn lưu màng phổi cấp cứu để giải phóng thể tích lồng ngực.

Bên cạnh đó, việc duy trì thăng bằng kiềm toan, ổn định huyết động, chống loét đường tiêu hóa do căng thẳng và phục hồi chức năng hô hấp sớm qua vỗ rung lồng ngực, hút đờm dãi luôn được đội ngũ y tế theo dõi sát sao.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù không thể ngăn ngừa tuyệt đối mọi biến cố đột ngột dẫn đến suy hô hấp cấp, đặc biệt là các tai nạn chấn thương lồng ngực hoặc ngộ độc bất ngờ, nhưng việc chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ và bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp có thể làm giảm đáng kể khả năng mắc bệnh.

Biện pháp căn bản đầu tiên là loại bỏ triệt để các tác nhân gây hại trực tiếp lên nhu mô phổi:

• Mỗi cá nhân cần tuyệt đối tránh xa khói thuốc lá, thuốc lào cũng như việc tiếp xúc thụ động với khói thuốc, bởi các hóa chất độc hại trong khói thuốc phá hủy nhanh chóng các lông chuyển và túi phế nang.
• Người lao động làm việc trong môi trường nhiều bụi mịn, hóa chất công nghiệp hoặc khí độc cần trang bị đầy đủ mặt nạ và thiết bị bảo hộ hô hấp đạt chuẩn để ngăn ngừa tổn thương đường thở mạn tính.

Biện pháp thứ hai là quản lý tối ưu các bệnh lý nền mạn tính:

• Bệnh nhân có tiền sử hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD hoặc suy tim cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc chỉ định của bác sĩ điều trị, không được tự ý giảm bớt hoặc ngừng thuốc ngay cả khi các triệu chứng đã thuyên giảm.
• Việc tái khám định kỳ giúp thầy thuốc điều chỉnh kế hoạch quản lý bệnh, phát hiện sớm dấu hiệu suy giảm chức năng thông khí trước khi bùng phát thành đợt cấp nguy kịch.

Biện pháp thứ ba là phòng ngừa các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp:

• Chủ động tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin thiết yếu như vắc xin phòng cúm mùa hàng năm và vắc xin phòng phế cầu khuẩn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với người cao tuổi và người có bệnh nền.
• Khi xuất hiện các dấu hiệu viêm đường hô hấp như ho dai dẳng, sốt cao, đờm đổi màu hoặc khó thở tăng dần, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được khám và can thiệp kịp thời, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc tại nhà.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Suy hô hấp cấp là một tình trạng cấp cứu tối khẩn cấp, đòi hỏi người bệnh phải được đưa đến trung tâm y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức ngay lập tức khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Sự chần chừ có thể dẫn đến ngừng tuần hoàn và tổn thương não vĩnh viễn chỉ sau vài phút thiếu dưỡng khí.

Người nhà cần gọi ngay dịch vụ cấp cứu 115 hoặc khẩn trương chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu báo động nào sau đây:

• Cảm giác khó thở xuất hiện đột ngột hoặc thở gấp dữ dội khiến người bệnh không thể nói trọn vẹn một câu ngắn.
• Môi, lưỡi, niêm mạc miệng, đầu ngón tay hoặc móng chân đổi màu xanh tím hoặc nhợt nhạt rõ rệt.
• Lồng ngực co rút mạnh, thở dốc, cánh mũi phập phồng hoặc thở kèm tiếng rít nghẹt thở.
• Có dấu hiệu rối loạn tri giác như bồn chồn kích động, lú lẫn, trả lời không chính xác, ngủ gà khó đánh thức hoặc ngất xỉu.
• Đau tức ngực dữ dội, vã mồ hôi đầm đìa và mạch đập nhanh dồn dập hoặc ngắt quãng.

Trong lúc chờ đợi xe cứu thương, cần đặt bệnh nhân ở tư thế ngồi tựa lưng nửa nằm nửa ngồi nhằm giúp cơ hoành hoạt động thuận lợi nhất. Hãy nới lỏng cổ áo và quần áo bó chặt, giữ không gian chung quanh thoáng đãng, tuyệt đối không cho người bệnh ăn uống bất cứ thứ gì để tránh nguy cơ sặc vào đường thở.

Lưu ý an toàn

Người bệnh và gia đình cần lưu ý rằng thông tin y khoa về suy hô hấp cấp chỉ mang tính chất giáo dục nâng cao nhận thức, tuyệt đối không thể thay thế cho quá trình đánh giá và phác đồ can thiệp của bác sĩ hồi sức cấp cứu.

Có những sai lầm nguy hiểm cần tuyệt đối tránh khi đối mặt với các vấn đề hô hấp cấp tính:

• Thứ nhất, không được tự ý mua bình oxy hoặc máy tạo oxy về sử dụng tại nhà khi chưa có chỉ định và kiểm soát y tế. Việc tự ý thở oxy nồng độ cao ở bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD có thể ức chế kích thích hô hấp tự nhiên, gây ứ đọng carbonic nghiêm trọng dẫn tới hôn mê sâu.
• Thứ hai, không sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc ngủ hay thuốc ức chế ho trong đợt khó thở cấp vì những hoạt chất này làm suy giảm thêm hoạt động của trung tâm hô hấp tại thân não.
• Thứ ba, thiết bị đo nồng độ oxy SpO2 cá nhân tại nhà chỉ có giá trị tham khảo hỗ trợ và có thể sai lệch khi tay lạnh, huyết áp tụt hoặc người bệnh sơn móng tay. Nếu người bệnh có triệu chứng khó thở dữ dội, dù chỉ số SpO2 hiển thị bình thường cũng phải đi cấp cứu ngay lập tức.

Kết luận

Suy hô hấp cấp là một hội chứng lâm sàng tối khẩn cấp, phản ánh sự suy sụp nhanh chóng của chức năng trao đổi khí và có nguy cơ đe dọa tính mạng người bệnh trong thời gian rất ngắn. Việc nhận thức đúng đắn về nguyên nhân tiềm ẩn và nhận diện sớm các biểu hiện ban đầu như thở gấp, co kéo cơ hô hấp hay tím tái đầu chi là chìa khóa để giành lại cơ hội sống. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý theo dõi hay tự điều trị tại nhà khi xuất hiện các dấu hiệu khó thở bất thường. Sự can thiệp kịp thời của đội ngũ y bác sĩ chuyên khoa cùng các phương tiện hồi sức hiện đại tại bệnh viện là yếu tố duy nhất bảo đảm an toàn tính mạng và hạn chế tối đa các di chứng tổn thương cơ quan lâu dài.