Rối loạn tiêu hóa ở người lớn và trẻ nhỏ: Có nên dùng men tiêu hóa?

Dùng men tiêu hóa khi bị rối loạn tiêu hóa là gì?

Men tiêu hóa là các chế phẩm chứa enzyme sinh học tương tự enzyme do các tuyến tiêu hóa như tuyến nước bọt, dạ dày và tụy tiết ra trong điều kiện bình thường để phân cắt các đại phân tử thức ăn thành những chất dinh dưỡng nhỏ mà ruột có thể hấp thu được. Các loại enzyme chính bao gồm amylase chuyển hóa tinh bột thành đường đơn, protease phân giải protein thành các acid amin, và lipase hỗ trợ tiêu hóa chất béo. Khi cơ thể gặp tình trạng suy giảm tiết enzyme bài tiết hoặc quá tải thức ăn, việc bổ sung men tiêu hóa có thể giúp làm giảm cảm giác ậm ạch, nặng bụng và hạn chế tình trạng thức ăn không tiêu đi xuống đại tràng. Dẫu vậy, men tiêu hóa hoàn toàn khác biệt với men vi sinh vốn cung cấp các lợi khuẩn sống cho hệ vi sinh đường ruột. Việc nhận diện đúng bản chất của men tiêu hóa giúp người bệnh tránh nhầm lẫn trong quá trình chăm sóc sức khỏe tiêu hóa.

Phân biệt bản chất giữa men tiêu hóa và men vi sinh

Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất hiện nay là đồng nhất men tiêu hóa với men vi sinh. Men tiêu hóa là các hợp chất sinh hóa chứa enzyme có chức năng phân giải các chất dinh dưỡng phức tạp từ thức ăn. Trong khi đó, men vi sinh là chế phẩm cung cấp các vi sinh vật sống có lợi nhằm lập lại thế cân bằng cho hệ vi sinh vật đường ruột.

Người bệnh cần phân biệt rõ hai chế phẩm này vì mục đích can thiệp hoàn toàn khác nhau. Khi gặp tình trạng tiêu chảy do dùng thuốc kháng sinh dài ngày hoặc rối loạn tiêu hóa do mất cân bằng vi khuẩn, men vi sinh mới là giải pháp phù hợp. Ngược lại, men tiêu hóa chỉ được cân nhắc khi có tình trạng thiếu hụt dịch tiêu hóa thực thể hoặc cơ năng, chẳng hạn như sau can thiệp phẫu thuật đường tiêu hóa, suy giảm chức năng tụy ngoại tiết, hoặc giai đoạn phục hồi sau bệnh nặng khiến niêm mạc ruột suy yếu.

Những trường hợp có thể cân nhắc dùng men tiêu hóa

Ở người lớn, men tiêu hóa thường được chỉ định trong các tình huống suy giảm chức năng tiêu hóa thực sự như viêm tụy mạn, sau phẫu thuật cắt dạ dày, hoặc chứng khó tiêu chức năng đi kèm cảm giác đầy bụng kéo dài sau các bữa ăn quá giàu đạm và mỡ. Người cao tuổi có sự suy giảm sinh lý của các tuyến ngoại tiết cũng có thể được hướng dẫn dùng một đợt ngắn để cải thiện khả năng dung nạp dinh dưỡng.

Đối với trẻ nhỏ, chỉ định dùng men tiêu hóa cần hết sức chặt chẽ. Trẻ chỉ nên dùng men tiêu hóa khi được bác sĩ thăm khám và kết luận có tình trạng suy dinh dưỡng nặng do giảm tiết dịch vị, trẻ mới ốm dậy có teo niêm mạc ruột tạm thời, hoặc trẻ đi ngoài phân sống kéo dài liên quan đến thiếu hụt enzyme tiêu hóa. Tuyệt đối không tự ý dùng men tiêu hóa như một loại thuốc kích thích ăn ngon khi trẻ biếng ăn đơn thuần.

Nguy cơ tiềm ẩn khi lạm dụng men tiêu hóa kéo dài

Nhiều người có thói quen hễ thấy trướng bụng hoặc trẻ nhỏ lười ăn là tự ý mua men tiêu hóa cho uống liên tục nhiều tuần. Thói quen này tiềm ẩn rủi ro đáng kể đối với hoạt động sinh lý bình thường của hệ tiêu hóa. Khi cơ thể liên tục nhận được enzyme từ nguồn bên ngoài, cơ chế điều hòa ngược sẽ truyền tín hiệu ức chế các tuyến nội sinh như tuyến tụy và dạ dày giảm tiết men tự nhiên.

Hậu quả của việc lạm dụng kéo dài là các tuyến tiêu hóa nội sinh có nguy cơ bị suy giảm công năng, dẫn tới tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào chế phẩm ngoại sinh. Khi ngừng thuốc, người bệnh thường rơi vào tình trạng khó tiêu nặng hơn, bụng ấm ách liên miên và rối loạn phân trầm trọng. Ngoài ra, việc dùng men tiêu hóa ở người đang có vết loét dạ dày tá tràng tiến triển có thể khiến các enzyme protease tiếp tục bào mòn niêm mạc, làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa.

Nguyên tắc sử dụng men tiêu hóa an toàn và hiệu quả

Để men tiêu hóa phát huy tối đa tác dụng mà không gây tác dụng không mong muốn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc về thời điểm và thời gian sử dụng. Men tiêu hóa nên được uống ngay trong bữa ăn hoặc ngay sau khi ăn xong, nhằm giúp enzyme kịp thời hòa trộn với thức ăn để phân giải dinh dưỡng. Tuyệt đối không uống men tiêu hóa khi dạ dày rỗng vì enzyme tự do dễ gây cồn cào và kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.

Về thời gian, một đợt sử dụng men tiêu hóa thông thường không nên kéo dài quá mười đến mười bốn ngày liên tục, trừ các trường hợp suy tụy mạn tính có phác đồ điều trị chuyên biệt dài hạn từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Khi triệu chứng khó tiêu đã thuyên giảm, người bệnh cần giảm liều dần rồi dừng hẳn để các cơ quan bài tiết tự điều hòa và phục hồi chức năng bình thường.

Lưu ý an toàn

Men tiêu hóa không thể thay thế cho chế độ ăn uống khoa học hay việc điều trị các bệnh lý nền đường tiêu hóa. Tuyệt đối không dùng men tiêu hóa cho người đang bị viêm loét dạ dày cấp, viêm tụy cấp hoặc tiêu chảy cấp do ngộ độc thực phẩm khi chưa có hướng dẫn y tế. Không dùng men tiêu hóa pha với nước quá nóng vì nhiệt độ cao sẽ làm biến tính và vô hiệu hóa hoạt tính của enzyme. Khi có triệu chứng bất thường như đau bụng dữ dội, nôn ra máu, sụt cân nhanh hoặc sốt cao, người bệnh cần đến bệnh viện khám ngay.

Tóm tắt

Tóm lại, men tiêu hóa chỉ là biện pháp hỗ trợ tạm thời và cần được dùng đúng lúc, đúng đối tượng để tránh ức chế chức năng tự tiết enzyme của cơ thể. Thay vì tự ý mua thuốc điều trị rối loạn tiêu hóa cho bản thân hoặc trẻ nhỏ, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để tìm đúng nguyên nhân và nhận hướng dẫn xử trí an toàn, hiệu quả.