Hormone gastrin là gì và vai trò của gastrin đối với hệ tiêu hóa

Hormone gastrin là gì?

Gastrin là một loại hormone đường tiêu hóa có bản chất là chuỗi peptide, tồn tại dưới nhiều dạng phân tử sinh học khác nhau như gastrin-34, gastrin-17 và gastrin-14, trong đó dạng gastrin-17 chiếm ưu thế hoạt tính sinh học tại dạ dày. Hormone này được phát hiện vào đầu thế kỷ hai mươi và nhanh chóng được công nhận là chất kích thích bài tiết acid mạnh mẽ bậc nhất của cơ thể người.

Trong hệ thống nội tiết đường tiêu hóa, gastrin đảm nhận nhiệm vụ cầu nối giữa các kích thích cơ học, hóa học từ thức ăn với các tuyến chế tiết acid chuyên biệt. Nồng độ hormone gastrin lưu hành trong máu luôn được giữ ở ngưỡng cân bằng sinh lý nhờ sự tương tác chặt chẽ giữa tế bào G tiết gastrin và tế bào D tiết chất ức chế somatostatin. Khi sự cân bằng này bị phá vỡ, các tổn thương viêm loét hoặc biến đổi cấu trúc niêm mạc dạ dày tá tràng có thể nhanh chóng hình thành.

Nơi sản xuất và cơ chế điều hòa tiết hormone gastrin

Gastrin chủ yếu được tổng hợp và phóng thích bởi các tế bào G nằm tập trung tại vùng hang vị dạ dày, một phần nhỏ khác phân bố ở biểu mô tá tràng và tuyến tụy. Quá trình giải phóng gastrin chịu sự chi phối chặt chẽ bởi các tín hiệu thần kinh và hóa học trong bữa ăn. Khi thức ăn chứa nhiều protein đi vào dạ dày làm căng thành dạ dày và nâng độ pH lòng dạ dày lên, tế bào G lập tức nhận tín hiệu để giải phóng gastrin vào hệ tuần hoàn.

Cơ chế điều hòa bài tiết gastrin hoạt động theo vòng điều hòa ngược âm tính rất chuẩn xác. Khi nồng độ acid dịch vị trong dạ dày tăng cao và pH giảm xuống dưới mức nhất định, tế bào D tại niêm mạc sẽ tiết ra chất somatostatin nhằm ức chế hoạt động của tế bào G. Ngược lại, nếu nồng độ acid dạ dày giảm xuống, sự ức chế này được dỡ bỏ để gastrin tiếp tục được tiết ra. Nhờ vậy, môi trường acid trong lòng dạ dày luôn được duy trì ổn định, đáp ứng kịp thời cho quá trình phân giải thức ăn.

Những tác động sinh học chính của gastrin đối với hệ tiêu hóa

Vai trò sinh học quan trọng hàng đầu của gastrin là kích thích các tế bào viền ở thân và đáy dạ dày bài tiết acid clohydric. Acid dịch vị giúp hoạt hóa enzyme pepsinogen thành pepsin nhằm tiêu hóa protein, đồng thời tiêu diệt phần lớn vi khuẩn xâm nhập theo đường ăn uống. Ngoài tác động trực tiếp lên tế bào viền, gastrin còn kích thích các tế bào giống tế bào ưa crom phóng thích histamine, chất trung gian hóa học làm tăng cường giải phóng acid dạ dày một cách mạnh mẽ.

Bên cạnh nhiệm vụ kích thích tiết acid, hormone gastrin còn thúc đẩy sự co bóp và vận động của cơ trơn dạ dày, hỗ trợ quá trình nhào trộn thức ăn trước khi tống xuống tá tràng. Đồng thời, gastrin có đặc tính nuôi dưỡng niêm mạc thông qua việc kích thích sự phân chia và tái tạo tế bào biểu mô đường tiêu hóa. Tác động này giúp niêm mạc dạ dày và ruột non duy trì được lớp hàng rào bảo vệ vững chắc, ngăn ngừa nguy cơ tự tiêu biến trước tác động bào mòn của acid và dịch vị tiêu hóa.

Các nguyên nhân dẫn đến thay đổi nồng độ gastrin trong cơ thể

Nồng độ gastrin trong huyết thanh có thể tăng cao do nhiều nguyên nhân sinh lý và bệnh lý khác nhau. Một trong những căn nguyên nghiêm trọng nhất là hội chứng Zollinger-Ellison, xuất hiện khối u nội tiết tăng tiết gastrin tự phát thường gặp ở tuyến tụy hoặc tá tràng. Khối u này giải phóng gastrin ồ ạt mà không chịu sự kiểm soát của cơ chế phản hồi ngược, gây loét dạ dày tá tràng diện rộng và dai dẳng.

Ngoài ra, tình trạng tăng gastrin máu thứ phát rất thường gặp ở những người mắc bệnh viêm teo niêm mạc dạ dày thể tự miễn. Trong bệnh lý này, các kháng thể phá hủy tế bào viền khiến dạ dày mất khả năng sản xuất acid, dẫn đến tế bào G liên tục tăng tiết gastrin để bù trừ. Tình trạng nhiễm khuẩn Helicobacter pylori mạn tính cũng có thể làm gián đoạn bài tiết somatostatin, thúc đẩy tế bào G hoạt động quá mức. Bên cạnh đó, việc sử dụng kéo dài các loại thuốc ức chế bài tiết acid dịch vị như nhóm ức chế bơm proton hoặc kháng thụ thể H2 cũng là yếu tố thường thấy làm tăng gastrin máu.

Ứng dụng của xét nghiệm định lượng gastrin trong chẩn đoán y khoa

Xét nghiệm đo nồng độ gastrin trong huyết thanh là công cụ cận lâm sàng quan trọng giúp các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa chẩn đoán phân biệt nhiều tình trạng bệnh lý phức tạp. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong trường hợp người bệnh có các ổ loét dạ dày tá tràng tái phát nhiều lần, xuất hiện ở các vị trí bất thường hoặc không đáp ứng với phác đồ điều trị nội khoa thông thường. Khi kết hợp đo gastrin máu với việc theo dõi nồng độ acid dịch vị, bác sĩ có thể phân biệt chính xác giữa khối u tiết gastrin và các nguyên nhân tăng gastrin bù trừ.

Để kết quả xét nghiệm đạt độ tin cậy cao, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn y khoa trước khi lấy mẫu máu. Thông thường, quy trình yêu cầu nhịn ăn uống hoàn toàn qua đêm trong khoảng 8 đến 12 giờ, vì thức ăn giàu đạm có thể kích thích tế bào G và làm sai lệch chỉ số đo lường. Bác sĩ cũng sẽ xem xét tiền sử dùng thuốc và có thể yêu cầu tạm ngừng các thuốc kháng acid vài ngày trước xét nghiệm để tránh hiện tượng tăng gastrin giả tạo do tác dụng phụ của thuốc.

Lưu ý an toàn

Thông tin về hormone gastrin và các chỉ số xét nghiệm mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của nhân viên y tế. Kết quả xét nghiệm gastrin cần được bác sĩ chuyên khoa nội tiêu hóa đối chiếu cùng triệu chứng lâm sàng, nội soi dạ dày và các xét nghiệm chuyên biệt khác. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc giảm tiết acid hoặc tự ngưng thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn y tế.

Tóm tắt

Hormone gastrin giữ vị trí thiết yếu trong điều hòa dịch vị và duy trì cấu trúc niêm mạc đường tiêu hóa. Sự biến động nồng độ gastrin là chỉ dấu lâm sàng giá trị giúp phát hiện nhiều bệnh lý dạ dày tá tràng. Khi có bất thường tiêu hóa kéo dài, người bệnh nên chủ động thăm khám chuyên khoa tiêu hóa để được chỉ định kiểm tra phù hợp.