Rối loạn tâm thần do rượu xảy ra như thế nào và các dạng thường gặp

Rối loạn tâm thần do rượu là gì?

Rối loạn tâm thần do rượu bao gồm một nhóm các biểu hiện lâm sàng xuất hiện trong bối cảnh ngộ độc cấp tính, phụ thuộc rượu mạn tính hoặc trong quá trình cai rượu. Khi một lượng cồn đáng kể đi vào cơ thể qua hàng rào máu não, chất này làm thay đổi nồng độ và hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò điều hòa nhận thức, cảm xúc và hành vi.

Tình trạng này có thể biểu hiện dưới dạng cấp tính như loạn thần cấp, sảng rượu hoặc kéo dài âm thầm dưới dạng suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ và biến đổi nhân cách vĩnh viễn. Độc tính mạn tính của cồn kết hợp cùng tình trạng dinh dưỡng kém ở người lạm dụng rượu tạo nên vòng xoắn bệnh lý hủy hoại tế bào thần kinh, đòi hỏi phải được đánh giá y khoa chuyên sâu và theo dõi chặt chẽ tại các cơ sở chuyên khoa.

Cơ chế tác động của cồn lên hệ thần kinh trung ương

Rượu tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua việc điều hòa hai chất dẫn truyền quan trọng là GABA và glutamate. Khi uống rượu thường xuyên, nồng độ cồn liên tục kích thích thụ thể GABA tạo cảm giác ức chế và làm giảm hoạt tính của glutamate. Nhằm thích nghi với sự hiện diện thường trực của cồn, não bộ tự bù trừ bằng cách giảm số lượng thụ thể GABA và tăng cường thụ thể glutamate. Khi người lạm dụng rượu giảm liều hoặc ngưng uống đột ngột, sự mất cân bằng này lập tức bộc lộ, gây ra tình trạng hưng phấn quá mức của hệ thần kinh trung ương, từ đó kích hoạt các rối loạn tâm thần cấp tính.

Bên cạnh rối loạn dẫn truyền thần kinh, ethanol và các sản phẩm chuyển hóa trung gian như acetaldehyde có độc tính tế bào trực tiếp lên mô não. Lạm dụng rượu kéo dài gây thoái hóa bao myelin, phá hủy tế bào thần kinh ở vỏ não, tiểu não và vùng hồi hải mã. Sự kết hợp giữa độc tính tế bào cồn và tình trạng stress oxy hóa làm suy giảm tính toàn vẹn của cấu trúc não bộ, dẫn đến những biến đổi tâm thần mạn tính, rối loạn hành vi và suy giảm chức năng nhận thức theo thời gian.

Thiếu hụt thiamine và tổn thương cấu trúc não bộ

Một cơ chế quan trọng gián tiếp gây tổn thương não ở người nghiện rượu mạn tính là thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là vitamin B1 (thiamine). Rượu cản trở quá trình hấp thu thiamine qua đường tiêu hóa, làm giảm dự trữ tại gan và ức chế các enzym chuyển hóa phụ thuộc thiamine. Thiếu hụt vitamin B1 kéo dài khiến các tế bào thần kinh thiếu hụt năng lượng chuyển hóa, dẫn đến hoại tử mô não đối xứng ở các cấu trúc quanh não thất và vùng dưới đồi.

Hậu quả kinh điển của tình trạng thiếu thiamine do rượu là hội chứng Wernicke-Korsakoff. Giai đoạn cấp tính Wernicke thường biểu hiện bằng tam chứng kinh điển gồm lú lẫn, rối loạn vận nhãn và thất điều thăng bằng. Nếu không được phát hiện và bù đắp thiamine liều cao kịp thời, bệnh chuyển sang giai đoạn hội chứng Korsakoff mạn tính với tình trạng mất trí nhớ thuận chiều trầm trọng, biến đổi nhân cách và hiện tượng bịa chuyện để lấp khoảng trống trí nhớ.

Các dạng rối loạn tâm thần thường gặp liên quan đến rượu

Rối loạn tâm thần do rượu biểu hiện phong phú qua nhiều bệnh cảnh khác nhau tùy thuộc vào giai đoạn lạm dụng cồn. Trong giai đoạn nhiễm độc cấp, người bệnh có thể bộc lộ trạng thái kích động hành vi dữ dội, mất kiểm soát cảm xúc, xuất hiện hoang tưởng ghen tuông hoặc hoang tưởng bị hại. Đáng chú ý, loạn thần do rượu có thể đặc trưng bởi các ảo thanh đe dọa, chửi bới hoặc ảo thị sống động dù người bệnh vẫn duy trì trạng thái định hướng không gian và thời gian tương đối rõ.

Khi dừng hoặc giảm uống rượu đột ngột sau thời gian dài phụ thuộc, hội chứng cai có thể tiến triển thành mê sảng do cai rượu (sảng rượu). Đây là thể rối loạn tâm thần cấp cứu tối khẩn cấp với các triệu chứng run rẩy toàn thân, sốt, vã mồ hôi, tim đập nhanh kèm theo hoang tưởng sợ hãi và ảo thị thấy các loài côn trùng, động vật nhỏ bò trên cơ thể. Nếu lạm dụng rượu diễn ra suốt nhiều năm, người bệnh có thể rơi vào tình trạng sa sút trí tuệ do rượu, biểu hiện bằng suy giảm khả năng tư duy logic, mất khả năng tự chăm sóc bản thân và biến đổi nhân cách sâu sắc.

Những yếu tố làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần

Mức độ và thời điểm bộc phát rối loạn tâm thần do rượu chịu sự chi phối của nhiều yếu tố nguy cơ cá thể. Lượng cồn tiêu thụ trung bình hàng ngày, thời gian duy trì thói quen uống rượu và nồng độ cồn của đồ uống đóng vai trò quyết định mức độ tổn thương thần kinh. Những người có thói quen uống rượu từ độ tuổi thanh thiếu niên thường có nguy cơ tổn thương cấu trúc não bộ cao hơn do hệ thần kinh trung ương chưa hoàn thiện toàn diện.

Ngoài ra, yếu tố di truyền trong chuyển hóa cồn, tiền sử gia đình có người mắc rối loạn tâm thần hoặc nghiện chất, cùng sự hiện diện của các bệnh lý nội khoa kèm theo như suy dinh dưỡng, xơ gan, viêm gan mạn tính đều thúc đẩy quá trình rối loạn tâm thần xuất hiện sớm hơn. Tình trạng căng thẳng tâm lý kéo dài, cô lập xã hội và thói quen phối hợp rượu với các chất gây nghiện khác cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện các cơn loạn thần dữ dội và hành vi tự hoại hoặc gây hại cho người xung quanh.

Lưu ý an toàn

Người nhà tuyệt đối không tự ý cho bệnh nhân dùng các thuốc an thần kinh, thuốc ngủ hoặc thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc để kiềm chế cơn kích động hoặc run rẩy khi cai rượu tại nhà. Ngừng uống rượu đột ngột ở người nghiện rượu nặng có thể kích hoạt cơn sảng rượu đe dọa trực tiếp tính mạng nếu thiếu sự giám sát y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu mất định hướng, ảo giác hoặc sốt cao kèm run, người bệnh cần được chuyển ngay tới cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Rối loạn tâm thần do rượu phản ánh tình trạng tổn thương thực tổn và suy giảm chức năng thần kinh do lạm dụng đồ uống có cồn kéo dài. Việc phát hiện sớm các biểu hiện loạn thần, sa sút trí tuệ hoặc hội chứng cai có ý nghĩa then chốt nhằm ngăn chặn biến chứng nguy hiểm. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần hoặc thần kinh để đánh giá toàn diện và hỗ trợ y khoa phù hợp.