Các loại tật khúc xạ ở mắt, nguyên nhân và tiêu chuẩn đánh giá

Các loại tật khúc xạ ở mắt là gì?

Tật khúc xạ ở mắt là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ tình trạng hệ thống quang học của mắt, bao gồm giác mạc và thể thủy tinh, không thể bẻ cong các tia sáng song song hội tụ chính xác lên lớp tế bào cảm thụ ánh sáng của võng mạc khi mắt ở trạng thái nghỉ ngơi. Hệ quả trực tiếp của tình trạng này là hình ảnh thu nhận được từ môi trường bên ngoài bị nhòe mờ, mất nét hoặc biến dạng. Các dạng tật khúc xạ phổ biến bao gồm cận thị, viễn thị, loạn thị và lão thị. Mặc dù tật khúc xạ không phải là bệnh lý nhiễm trùng hay tổn thương cấu trúc ác tính, nhưng nếu không được phát hiện sớm và can thiệp chỉnh quang đúng cách, chúng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến học tập, lao động, sinh hoạt và có nguy cơ tiến triển thành nhược thị ở trẻ nhỏ.

Cận thị và cơ chế hình ảnh hội tụ trước võng mạc

Cận thị là dạng tật khúc xạ phổ biến hàng đầu hiện nay, đặc trưng bởi tình trạng trục nhãn cầu quá dài hoặc công suất hội tụ của giác mạc và thể thủy tinh quá mạnh. Khi đó, các tia sáng đi vào mắt sẽ hội tụ tại một điểm nằm phía trước võng mạc thay vì rơi chính xác trên lớp cảm nhận ánh sáng.

Người mắc tật cận thị thường nhìn rất rõ các vật thể ở cự ly gần nhưng lại gặp khó khăn khi quan sát vật ở khoảng cách xa. Biểu hiện điển hình bao gồm nhìn mờ khi nhìn bảng, nheo mắt liên tục để cố gắng tập trung hình ảnh, mỏi mắt và đau đầu sau thời gian ngắn quan sát xa. Nếu không được phát hiện và chỉnh quang kịp thời, độ cận có thể tăng nhanh, đặc biệt trong giai đoạn trẻ em đang đi học.

Viễn thị và tình trạng khó khăn khi nhìn gần

Viễn thị xảy ra khi trục trước sau của nhãn cầu quá ngắn hoặc lực khúc xạ của giác mạc và thể thủy tinh quá yếu. Điều này khiến cho các tia sáng song song sau khi đi qua hệ thống quang học của mắt sẽ hội tụ tại một điểm nằm ở phía sau võng mạc.

Trái ngược với cận thị, người bị viễn thị thường nhìn xa tốt hơn nhìn gần, dù trong trường hợp viễn thị mức độ trung bình đến nặng thì cả thị lực nhìn xa lẫn nhìn gần đều có thể bị suy giảm. Để nhìn rõ, mắt phải liên tục điều tiết thể thủy tinh, dẫn đến cảm giác căng tức hốc mắt, chảy nước mắt, đỏ mắt và đau đầu vùng trán sau khi đọc sách hoặc làm việc văn phòng. Ở trẻ nhỏ, viễn thị nặng không được can thiệp có thể làm tăng nguy cơ lác mắt và nhược thị.

Loạn thị do giác mạc hoặc thể thủy tinh cong không đều

Khác với cận thị và viễn thị có bề mặt khúc xạ đối xứng hình cầu, loạn thị xuất hiện khi bề mặt giác mạc hoặc thể thủy tinh cong không đồng đều theo các kinh tuyến khác nhau. Hậu quả là các tia sáng đi vào mắt bị bẻ cong không đồng nhất và hội tụ thành nhiều tiêu điểm riêng biệt thay vì một điểm duy nhất trên võng mạc.

Người bị loạn thị thường nhìn thấy hình ảnh bị mờ nhòe, méo mó, biến dạng hoặc xuất hiện bóng đôi ở cả khoảng cách nhìn xa lẫn nhìn gần. Tình trạng này khiến mắt phải liên tục gồng điều tiết để cố gắng nhận diện rõ đường nét, gây mỏi mắt dữ dội, chói mắt khi nhìn đèn vào ban đêm và đau đầu. Loạn thị có thể tồn tại đơn thuần hoặc đi kèm với cận thị hay viễn thị.

Lão thị và sự suy giảm khả năng điều tiết theo tuổi tác

Lão thị không phải là tật khúc xạ bẩm sinh mà là một biến đổi sinh lý tự nhiên liên quan mật thiết đến tiến trình lão hóa của cơ thể. Bắt đầu từ khoảng ngoài bốn mươi tuổi, thể thủy tinh của mắt dần mất đi tính đàn hồi mềm dẻo, đồng thời cơ thể mi suy yếu khiến khả năng điều tiết để thay đổi tiêu cự nhìn gần giảm sút rõ rệt.

Người bị lão thị nhận thấy rõ sự bất tiện khi đọc sách báo, xem điện thoại di động hoặc làm các công việc tỉ mỉ ở cự ly cánh tay. Xu hướng chung là phải đưa văn bản ra xa mắt hơn bình thường để có thể đọc được chữ. Lão thị có thể xuất hiện độc lập ở người có thị lực nhìn xa bình thường hoặc kết hợp trên nền mắt đã có sẵn tật cận thị, viễn thị hoặc loạn thị trước đó.

Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ dẫn đến tật khúc xạ

Nguyên nhân dẫn đến các loại tật khúc xạ thường là sự tương tác phức tạp giữa yếu tố di truyền và thói quen sinh hoạt hằng ngày. Yếu tố di truyền đóng vai trò đáng kể, khi trẻ em có cha hoặc mẹ mắc tật khúc xạ thường có nguy cơ cao hơn so với bạn bè đồng trang lứa. Cấu trúc hình học của nhãn cầu, độ cong giác mạc và độ sâu tiền phòng phần lớn chịu ảnh hưởng từ mã gen.

Bên cạnh đó, môi trường và lối sống hiện đại là yếu tố thúc đẩy gia tăng tật khúc xạ, đặc biệt là cận thị học đường. Thói quen sử dụng thiết bị điện tử liên tục nhiều giờ, đọc sách trong điều kiện thiếu ánh sáng, ngồi sai tư thế và thiếu thời gian tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên ngoài trời khiến mắt phải điều tiết kéo dài, kích thích trục nhãn cầu dài ra nhanh chóng.

Tiêu chuẩn và quy trình đánh giá tật khúc xạ chuẩn y khoa

Để xác định chính xác loại tật khúc xạ và mức độ nặng nhẹ, chuyên khoa mắt áp dụng quy trình thăm khám toàn diện kết hợp nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật. Đầu tiên, người khám được kiểm tra thị lực không chỉnh kính bằng bảng đo thị lực chuẩn, sau đó tiến hành đo khúc xạ khách quan bằng máy đo tự động để ghi nhận các thông số sơ bộ về công suất khúc xạ.

Tiếp theo, bước quan trọng nhất là đo khúc xạ chủ quan thông qua việc thử kính và tinh chỉnh độ khúc xạ bằng hộp kính thử hoặc máy khúc xạ cơ học. Kỹ thuật viên nhãn khoa sẽ xác định thị lực tối đa đạt được với thấu kính tối ưu nhằm mang lại tầm nhìn rõ ràng và thoải mái nhất. Đối với trẻ nhỏ hoặc người có nghi ngờ co quắp điều tiết, bác sĩ chuyên khoa mắt có thể chỉ định dùng thuốc nhỏ liệt điều tiết trước khi đo để xác định chính xác độ khúc xạ thực tế.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức sức khỏe phổ thông, không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa mắt. Người dân tuyệt đối không tự ý mua kính có sẵn độ tại các quầy hàng không có chuyên môn y tế hoặc tự ý thay đổi số đo kính khi chưa qua thăm khám. Nếu xuất hiện triệu chứng nhìn mờ đột ngột, thấy chớp sáng, chấm đen bay dày đặc hoặc đau nhức hốc mắt dữ dội, cần đến ngay bệnh viện mắt để được xử trí khẩn cấp.

Tóm tắt

Hiểu rõ các loại tật khúc xạ cùng nguyên nhân gây suy giảm thị lực giúp mỗi người chủ động hơn trong việc bảo vệ thị giác. Việc đo khám định kỳ tại các cơ sở chuyên khoa mắt là cách tốt nhất để xác định chính xác tình trạng khúc xạ và lựa chọn phương án hỗ trợ phù hợp. Không nên tự ý chẩn đoán hoặc trì hoãn thăm khám khi phát hiện các dấu hiệu thị lực bất thường.