Thuyên tắc phổi (tắc động mạch phổi): Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về thuyên tắc phổi

Động mạch phổi đóng vai trò huyết mạch trong hệ tuần hoàn của cơ thể người. Nhiệm vụ sinh lý cốt lõi của hệ thống mạch máu này là dẫn truyền lượng máu nghèo oxy từ tâm thất phải lên hai lá phổi để thực hiện quá trình trao đổi khí tại các phế nang. Tại đây, máu tiếp nhận oxy tươi mới và đào thải khí cacbonic ra ngoài môi trường, trước khi đưa dòng máu giàu dưỡng khí trở về tâm nhĩ trái để bơm đi nuôi dưỡng toàn bộ cơ quan trong cơ thể. Thuyên tắc phổi xảy ra khi thân chung động mạch phổi hoặc các phân nhánh nhỏ hơn bị bít tắc cơ học bởi một vật cản lưu hành bất thường trong lòng mạch.

Trong phần lớn các ca bệnh lâm sàng ghi nhận, vật cản này chính là cục máu đông hình thành từ hệ thống tĩnh mạch sâu vùng cẳng chân, đùi hoặc khung chậu. Khi một phần của khối huyết khối bị nứt vỡ hoặc bong tách, nó sẽ xuôi theo dòng hồi lưu tuần hoàn trở về buồng tim bên phải và bị tâm thất phải tống thẳng vào mạng lưới mao mạch phổi có đường kính nhỏ dần, gây nên tình trạng nghẽn mạch cơ học cấp tính. Ngoài huyết khối, một số dạng vật chất bất thường khác cũng có thể gây thuyên tắc mạch phổi dù hiếm gặp hơn, chẳng hạn như giọt mỡ giải phóng từ tủy xương sau chấn thương gãy xương lớn, bóng khí đi vào tuần hoàn hoặc các mảnh tế bào từ khối u ác tính.

Mức độ nghiêm trọng của thuyên tắc phổi phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước của vật cản, số lượng nhánh mạch máu bị ảnh hưởng cũng như tình trạng dự trữ chức năng tim phổi sẵn có của người bệnh. Tình trạng bít tắc đột ngột không chỉ làm giảm diện tích tưới máu phổi, gây thiếu oxy máu trầm trọng và hoại tử mô phổi, mà còn làm gia tăng kháng lực mạch máu phổi tức thì. Sự tăng áp lực này buộc tâm thất phải phải co bóp gắng sức để thắng lực cản, dễ dẫn đến suy tâm thất phải cấp tính, tụt huyết áp và đe dọa ngừng tuần hoàn nếu không được cấp cứu khẩn cấp.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh chủ yếu của thuyên tắc phổi bắt nguồn từ tình trạng huyết khối tĩnh mạch sâu, đặc biệt là ở chi dưới. Khi dòng máu chảy chậm lại, thành mạch bị tổn thương hoặc cơ thể xuất hiện tình trạng tăng đông, các cục máu đông sẽ dễ dàng hình thành tại hệ thống tĩnh mạch lớn ở cẳng chân, đùi hoặc vùng chậu. Dưới tác động của áp lực tuần hoàn hoặc sự co cơ khi vận động, khối huyết khối này có thể bong tách ra khỏi thành mạch, trôi nổi tự do trong hệ tuần hoàn, đi qua tĩnh mạch chủ dưới vào tâm nhĩ phải, xuống tâm thất phải và cuối cùng bị đẩy vào cây động mạch phổi gây bít tắc. Bên cạnh nguyên nhân cục máu đông phổ biến nhất, các căn nguyên ít gặp hơn bao gồm thuyên tắc mỡ do gãy các xương dài lớn, thuyên tắc khí phát sinh từ thủ thuật can thiệp mạch máu hoặc thuyên tắc do các mảnh tổ chức của khối u ác tính xâm lấn trực tiếp vào lòng mạch.

Các yếu tố nguy cơ dẫn đến thuyên tắc phổi rất đa dạng và thường được phân loại theo tam chứng Virchow kinh điển gồm sự ứ trệ dòng máu, tổn thương nội mô mạch máu và tình trạng tăng đông máu. Trong đó, tình trạng bất động kéo dài là nguyên nhân hàng đầu gây ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch. Nhóm người bệnh nằm liệt giường sau đột quỵ não, bệnh nhân bất động dài ngày do phẫu thuật chấn thương chỉnh hình lớn như phẫu thuật thay khớp háng hoặc khớp gối, hay người thường xuyên ngồi yên nhiều giờ trên các chuyến bay đường dài đều có nguy cơ rất cao hình thành cục máu đông.

Tình trạng tăng đông và tổn thương thành mạch thường gặp ở những người mắc bệnh lý ác tính đang tiến triển hoặc đang trong quá trình điều trị hóa chất, phụ nữ mang thai hoặc trong giai đoạn hậu sản do những biến đổi sinh lý tự nhiên của hệ thống đông máu. Ngoài ra, việc sử dụng các liệu pháp nội tiết tố như thuốc tránh thai chứa estrogen, liệu pháp hormone thay thế, tình trạng béo phì, hút thuốc lá mạn tính và tiền sử gia đình có rối loạn đông máu di truyền cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện huyết khối. Tuổi tác cũng là một yếu tố nguy cơ quan trọng, trong đó người cao tuổi từ bảy mươi tuổi trở lên có nguy cơ mắc bệnh cao hơn rõ rệt do thành mạch thoái hóa và khả năng vận động suy giảm.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của thuyên tắc phổi rất phong phú và có thể thay đổi linh hoạt từ những triệu chứng mơ hồ, khó nhận biết cho đến các dấu hiệu cấp tính đe dọa tử vong ngay lập tức. Mức độ biểu hiện phụ thuộc vào mức độ tắc nghẽn của lòng mạch phổi và tình trạng thể lực cơ bản của từng người. Triệu chứng thường gặp nhất và mang tính chất điển hình là khó thở khởi phát đột ngột. Cảm giác hụt hơi, ngột ngạt có thể xuất hiện ngay cả khi bệnh nhân đang nghỉ ngơi và sẽ gia tăng nhanh chóng khi gắng sức nhẹ. Kèm theo đó, đau ngực là dấu hiệu rất phổ biến, thường mang tính chất đau nhói như dao đâm kiểu màng phổi, tăng lên rõ rệt khi người bệnh hít thở sâu, ho, cúi người hoặc hắt hơi. Ho khan hoặc ho khạc ra đờm có lẫn máu tươi hoặc vệt máu sẫm màu cũng là một dấu hiệu kinh điển phản ánh tình trạng nhồi máu phổi.

Bên cạnh các triệu chứng hô hấp, bệnh nhân thường xuất hiện các phản ứng tuần hoàn và toàn thân như tim đập nhanh, đánh trống ngực, hồi hộp, vã mồ hôi lạnh, choáng váng, hoa mắt và cảm giác lo lắng bồn chồn không rõ lý do. Ở nhiều trường hợp, người bệnh đồng thời có các dấu hiệu gợi ý huyết khối tĩnh mạch sâu ở chi dưới như sưng phù một bên chân, thường là bắp chân hoặc đùi, kèm theo cảm giác căng tức, đau khi ấn hoặc khi gấp mu bàn chân, vùng da tại vị trí tắc nghẽn có thể ửng đỏ và ấm hơn bình thường.

Những dấu hiệu cảnh báo nguy kịch đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp bao gồm tụt huyết áp nghiêm trọng, mạch nhanh nhỏ khó bắt, thở dốc dữ dội, tím tái môi và đầu chi do thiếu oxy mô trầm trọng, mất ý thức thoáng qua hoặc ngất xỉu đột ngột. Cần lưu ý rằng các triệu chứng của thuyên tắc phổi rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý tim mạch và hô hấp khác như nhồi máu cơ tim cấp, viêm phổi, tràn khí màng phổi, viêm màng phổi hoặc cơn hoảng loạn tâm lý. Cơn đau ngực trong thuyên tắc phổi có thể bị nhầm với đau thắt ngực do mạch vành, tuy nhiên đau ngực kiểu màng phổi thường thay đổi rõ rệt theo chu kỳ hô hấp thay vì đau đè nặng sau xương ức lan lên hàm hoặc cánh tay trái.

Chẩn đoán

Chẩn đoán thuyên tắc phổi đòi hỏi một quy trình tiếp cận hệ thống và khẩn trương vì đây là tình trạng cấp cứu có tỷ lệ tử vong cao. Bước đầu tiên mang tính chất nền tảng là đánh giá xác suất tiền nghiệm lâm sàng bằng cách sử dụng các thang điểm chuẩn hóa như thang điểm Wells hoặc thang điểm Geneva sửa đổi. Các công cụ này giúp bác sĩ phân tầng bệnh nhân vào nhóm có nguy cơ thấp, trung bình hay cao dựa trên các dấu hiệu lâm sàng như khó thở, nhịp tim nhanh, tiền sử huyết khối tĩnh mạch, bệnh lý ác tính kèm theo hoặc triệu chứng sưng đau cẳng chân.

Đối với những bệnh nhân được phân loại vào nhóm nguy cơ thấp hoặc trung bình, xét nghiệm định lượng nồng độ D-dimer trong huyết tương là phương pháp sàng lọc bước đầu rất có giá trị. D-dimer là một sản phẩm thoái giáng sinh ra khi cục máu đông bị phân hủy bởi hệ thống tiêu sợi huyết tự nhiên. Nếu nồng độ D-dimer trong máu ở mức bình thường, khả năng mắc thuyên tắc phổi có thể được loại trừ một cách an toàn mà không cần tiến hành thêm các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh phức tạp. Ngược lại, nếu nồng độ D-dimer tăng cao, hoặc ở những bệnh nhân đã được xác định nguy cơ lâm sàng cao ngay từ đầu, các kỹ thuật hình ảnh học chuyên sâu sẽ được chỉ định thực hiện ngay.

Tiêu chuẩn vàng phổ biến nhất hiện nay trên lâm sàng để chẩn đoán xác định bệnh là chụp cắt lớp vi tính mạch máu phổi có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch, hay còn gọi là CTPA. Kỹ thuật này cho phép quan sát trực tiếp và chi tiết vị trí, kích thước cũng như mức độ bít tắc của cục máu đông trong các nhánh động mạch phổi. Trong trường hợp người bệnh có chống chỉ định với thuốc cản quang hoặc bị suy thận nặng, kỹ thuật xạ hình thông khí và tưới máu phổi có thể được lựa chọn thay thế. Ngoài ra, các thăm dò hỗ trợ như điện tâm đồ, siêu âm Doppler tĩnh mạch chi dưới để phát hiện huyết khối nguồn gốc và siêu âm tim qua thành ngực nhằm đánh giá áp lực động mạch phổi cùng sự quá tải của buồng tim phải đóng vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện chẩn đoán và định hướng điều trị.

Biến chứng nguy hiểm tiềm ẩn của thuyên tắc phổi

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, thuyên tắc phổi có thể dẫn đến tỷ lệ tử vong lên đến khoảng một phần ba số ca mắc do tình trạng sốc tim và suy hô hấp cấp tính. Khối huyết khối làm gia tăng đột ngột áp lực mạch máu phổi, buộc tâm thất phải phải tăng cường co bóp quá mức để thắng sức cản, lâu dần dẫn đến tình trạng giãn buồng tim phải và suy tim sung huyết cấp tính.

Trong một số trường hợp, các đợt tắc nghẽn vi mạch phổi tái diễn âm thầm theo thời gian có thể dẫn đến biến chứng tăng áp lực động mạch phổi mạn tính do huyết khối. Biến chứng này khiến áp lực trong động mạch phổi luôn duy trì ở mức cao liên tục, gây khó thở mạn tính khi gắng sức, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng vận động và dẫn đến suy tim mạn tính khó hồi phục. Vì vậy, việc tái khám định kỳ sau giai đoạn cấp cứu đóng vai trò vô cùng quan trọng.

Các bệnh lý tim mạch và mạch máu liên quan

Thuyên tắc phổi có mối liên hệ mật thiết với nhiều bệnh cảnh khác nhau trong hệ tuần hoàn. Tình trạng huyết khối tĩnh mạch sâu ở chân được coi là bệnh lý nền tảng phổ biến nhất, cùng nằm trong phổ bệnh lý thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch. Khi cục máu đông bong tách, dòng tuần hoàn sẽ nhanh chóng đưa huyết khối về tim phải và gây bít tắc mạng lưới mạch máu tại phổi.

Bên cạnh đó, các bệnh lý tim mạch như suy tim sung huyết, rối loạn nhịp tim, xơ vữa mạch máu hoặc tình trạng bất động kéo dài sau các cơn đột quỵ thiếu máu não cục bộ cũng làm tăng đáng kể nguy cơ ứ trệ dòng máu và kích thích quá trình hình thành huyết khối. Việc đánh giá toàn diện các bệnh lý liên quan giúp bác sĩ chuyên khoa đưa ra chiến lược điều trị dự phòng thích hợp cho từng bệnh nhân.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược quản lý và điều trị thuyên tắc phổi được xây dựng dựa trên việc phân tầng mức độ nghiêm trọng của biến cố lâm sàng, tình trạng huyết động của người bệnh và sự hiện diện của các bệnh lý nội khoa đi kèm. Mục tiêu cốt lõi của quá trình điều trị là tái lập dòng máu lưu thông qua phổi càng sớm càng tốt, ngăn chặn sự phát triển lan rộng của cục máu đông hiện có, phòng ngừa biến cố thuyên tắc tái phát và duy trì sự ổn định của hệ tuần hoàn hô hấp. Toàn bộ quá trình can thiệp và theo dõi phải được thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ của các bác sĩ chuyên khoa tim mạch, hô hấp hoặc hồi sức cấp cứu.

Đối với các trường hợp thuyên tắc phổi ổn định về mặt huyết động, tức là bệnh nhân không rơi vào trạng thái sốc hoặc tụt huyết áp kéo dài, liệu pháp chống đông máu là nền tảng điều trị chủ đạo. Bác sĩ sẽ chỉ định các loại thuốc chống đông tác dụng nhanh dạng tiêm như heparin trọng lượng phân tử thấp hoặc fondaparinux trong giai đoạn khởi đầu, sau đó chuyển tiếp hoặc phối hợp sang các thuốc chống đông đường uống như nhóm kháng vitamin K hoặc các thuốc chống đông đường uống trực tiếp. Liệu pháp chống đông không làm tan cục máu đông ngay lập tức nhưng có vai trò sống còn trong việc ngăn không cho khối huyết khối tiếp tục hình thành thêm, tạo điều kiện cho hệ thống enzyme nội sinh của cơ thể tự phân giải cục máu đông theo thời gian. Thời gian dùng thuốc chống đông thường kéo dài ít nhất từ ba đến sáu tháng hoặc có thể lâu hơn tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh.

Trong những tình huống nguy kịch khi thuyên tắc phổi diện rộng gây rối loạn huyết động nghiêm trọng, tụt huyết áp hoặc sốc tim, các biện pháp can thiệp tái tưới máu khẩn cấp sẽ được cân nhắc. Thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch có thể được sử dụng để nhanh chóng làm tan khối huyết khối làm bít tắc lòng mạch phổi, dù phương pháp này đi kèm nguy cơ xuất huyết cao và cần được đánh giá kỹ lưỡng các chống chỉ định. Nếu thuốc tiêu sợi huyết thất bại hoặc bệnh nhân có nguy cơ chảy máu nặng, các kỹ thuật can thiệp nội mạch qua ống thông nhằm tán vỡ hoặc hút cục máu đông, hoặc phẫu thuật mở ngực lấy huyết khối cấp cứu sẽ là giải pháp cứu mạng sau cùng. Ngoài ra, việc đặt lưới lọc tĩnh mạch chủ dưới có thể được xem xét ở nhóm bệnh nhân có chống chỉ định tuyệt đối với thuốc chống đông hoặc bị thuyên tắc tái phát dù đã điều trị tối ưu.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa thuyên tắc phổi thực chất là việc ngăn chặn sự hình thành của huyết khối tĩnh mạch sâu ngay từ giai đoạn ban đầu. Đối với những người phải di chuyển đường dài bằng máy bay, tàu xe hoặc làm việc tĩnh tại trong văn phòng nhiều giờ, việc thay đổi tư thế và vận động thường xuyên là vô cùng cần thiết. Cứ sau mỗi một đến hai giờ, bạn nên chủ động đứng dậy đi lại nhẹ nhàng, thực hiện các động tác xoay cổ chân, co duỗi bắp chân nhằm kích hoạt cơ bơm tĩnh mạch và tăng cường tuần hoàn máu từ chi dưới trở về tim. Khi ngồi hoặc nằm nghỉ, có thể kê cao chân hơn mức hông để hỗ trợ máu hồi lưu thuận lợi.

Đối với các bệnh nhân trải qua phẫu thuật lớn, đặc biệt là phẫu thuật thay khớp hoặc phẫu thuật vùng chậu, việc vận động sớm sau mổ dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế đóng vai trò cực kỳ then chốt. Đội ngũ y tế có thể chỉ định sử dụng tất áp lực y khoa, thiết bị nén ép hơi ngắt quãng kết hợp với việc dùng thuốc chống đông dự phòng theo đúng phác đồ để hạn chế tối đa nguy cơ hình thành huyết khối hậu phẫu.

Bên cạnh đó, việc xây dựng lối sống lành mạnh có tác dụng bảo vệ lâu dài cho hệ mạch máu. Hãy duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên các tĩnh mạch vùng chậu và chi dưới, uống đủ lượng nước hàng ngày nhằm hạn chế tình trạng cô đặc máu, tuyệt đối không hút thuốc lá vì các chất độc trong khói thuốc gây tổn hại lớp nội mạc mạch máu và kích hoạt quá trình đông máu. Đồng thời, tránh mặc các loại trang phục quá chật chội làm thắt nghẽn vùng đùi hoặc hông, và luôn tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn điều trị của bác sĩ nếu đang mắc các bệnh lý mạn tính như giãn tĩnh mạch hay rối loạn đông máu.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Thuyên tắc phổi là một tình trạng y khoa tối khẩn cấp, do đó người bệnh hoặc người thân cần liên hệ ngay với trung tâm cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất khi nhận thấy các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng. Các triệu chứng báo động đỏ bao gồm tình trạng khó thở khởi phát đột ngột không giải thích được, cảm giác đau ngực dữ dội tăng lên khi hít thở sâu, ho khạc ra máu tươi hoặc dịch nhầy có dính vệt máu sẫm. Tình trạng tụt huyết áp, vã mồ hôi lạnh, môi hoặc đầu chi tím tái, nhịp tim đập nhanh dồn dập, cảm giác choáng váng muốn ngất xỉu hoặc mất ý thức hoàn toàn là những dấu hiệu phản ánh tuần hoàn đang bị đe dọa nghiêm trọng và cần được hồi sức khẩn cấp.

Ngoài ra, người bệnh không nên chủ quan khi phát hiện một bên chân, đặc biệt là vùng bắp chân, xuất hiện tình trạng sưng phù, căng cứng, đau nhức tăng dần khi đứng hoặc chạm vào, vùng da có dấu hiệu nóng đỏ hơn bình thường. Đây là các triệu chứng điển hình của huyết khối tĩnh mạch sâu, tiền thân trực tiếp dẫn đến thuyên tắc động mạch phổi. Việc đi khám chuyên khoa tim mạch hoặc mạch máu kịp thời ngay khi có dấu hiệu bất thường ở chân sẽ giúp ngăn chặn cục máu đông vỡ ra và di chuyển lên phổi, từ đó phòng tránh được những rủi ro đe dọa tính mạng.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức y khoa cộng đồng và không thể thay thế cho các chẩn đoán, kết luận hoặc chỉ định chuyên môn từ bác sĩ. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý mua, điều chỉnh liều lượng hoặc ngừng sử dụng các loại thuốc chống đông máu mà không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị, bởi việc tự ý thay đổi thuốc có thể dẫn đến nguy cơ tái phát huyết khối gây tử vong hoặc ngược lại gây ra tình trạng xuất huyết nghiêm trọng đe dọa tính mạng.

Trong suốt thời gian điều trị bằng thuốc chống đông máu, người bệnh cần đặc biệt thận trọng để tránh các chấn thương, té ngã hoặc va đập mạnh. Khi cần thực hiện các thủ thuật y tế hoặc nha khoa như nhổ răng, tiêm chích sâu hay phẫu thuật, bệnh nhân phải luôn chủ động thông báo đầy đủ với nhân viên y tế về loại thuốc chống đông mình đang dùng. Bên cạnh đó, cần theo dõi sát các dấu hiệu chảy máu bất thường như chảy máu chân răng khó cầm, xuất huyết dưới da diện rộng, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu đỏ để kịp thời thông báo cho cơ sở y tế.

Kết luận

Thuyên tắc phổi là một biến cố cấp cứu tim mạch và hô hấp nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao nếu không được nhận diện và can thiệp kịp thời. Bệnh phần lớn xuất phát từ các cục máu đông hình thành ở hệ thống tĩnh mạch sâu chi dưới, làm tắc nghẽn dòng máu nuôi dưỡng phổi và gây suy giảm chức năng tim phổi nghiêm trọng. Việc chủ động nâng cao nhận thức về các triệu chứng kinh điển như khó thở đột ngột, đau ngực kiểu màng phổi và sưng đau một bên chân có ý nghĩa quyết định giúp người bệnh tiếp cận hỗ trợ y tế sớm nhất. Tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp với các biện pháp phòng ngừa huyết khối hợp lý và duy trì lối sống vận động tích cực sẽ giúp bảo vệ tối đa sức khỏe hệ tuần hoàn và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.