Phình động mạch chủ bụng: Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Tổng quan về phình động mạch chủ bụng

Động mạch chủ là mạch máu lớn nhất trong cơ thể, bắt nguồn từ tâm thất trái của tim, đi qua khoang ngực và tiếp nối xuống khoang bụng sau khi qua lỗ cơ hoành ngang mức đốt sống ngực mười hai. Tại ổ bụng, động mạch chủ bụng nằm sau phúc mạc, ngay phía trước cột sống và phân nhánh cấp máu cho các cơ quan tiêu hóa, thận, tuyến thượng thận và cơ quan sinh dục, trước khi chia đôi thành động mạch chậu chung hai bên ngang mức đốt sống thắt lưng thứ tư.

Về mặt giải phẫu bệnh học, phình động mạch chủ bụng được xác định khi một đoạn mạch giãn khu trú vượt quá năm mươi phần trăm đường kính bình thường lân cận, hoặc khi đường kính ngoài đạt từ ba centimet trở lên. Vị trí tổn thương phổ biến nhất là đoạn dưới các động mạch thận, chiếm khoảng chín mươi đến chín mươi lăm phần trăm tổng số trường hợp, đôi khi lan tới các động mạch chậu. Đa phần các khối phình có dạng hình thoi mở rộng đều khắp chu vi thành mạch và thường chứa huyết khối bám thành bên trong.

Dựa trên kích thước và tốc độ tiến triển, tổn thương được phân định thành nhóm kích thước nhỏ dưới năm phẩy năm centimet có tốc độ phát triển chậm với nguy cơ rách vỡ thấp, thích hợp cho theo dõi định kỳ; và nhóm kích thước lớn từ năm phẩy năm centimet trở lên hoặc phát triển nhanh với nguy cơ vỡ rất cao. Biến cố vỡ thành mạch gây xuất huyết ồ ạt khoang sau phúc mạc và ổ bụng, đe dọa trực tiếp đến mạng sống nếu không được can thiệp phẫu thuật kịp thời.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Căn nguyên chính xác dẫn tới sự hình thành và tiến triển của phình động mạch chủ bụng là một quá trình bệnh lý phức tạp liên quan đến sự thoái hóa cấu trúc mô liên kết và suy yếu thành mạch dưới tác động phối hợp của nhiều yếu tố cơ sinh học và sinh hóa.

Xơ vữa động mạch được xem là cơ chế nền tảng phổ biến nhất. Quá trình này diễn ra khi cholesterol cùng các phân tử lipid, tế bào cơ trơn và tế bào viêm lắng đọng lâu ngày tại lớp nội mạc mạch máu, hình thành nên các mảng xơ vữa. Tình trạng này phá vỡ cấu trúc đàn hồi tự nhiên của lớp áo giữa động mạch, làm suy giảm khả năng chịu lực co giãn của thành mạch. Đồng thời, tăng huyết áp mạn tính tạo ra áp lực dòng máu thường trực đè nặng lên thành mạch đã bị tổn thương, khiến đoạn mạch suy yếu dần dần bị giãn rộng và phình ra dưới tác động liên tục của các xung áp lực mạch đập.

Bên cạnh xơ vữa, các tổn thương mạch máu do quá trình viêm hoặc nhiễm trùng cũng đóng vai trò thúc đẩy bệnh. Viêm động mạch chủ nhiễm trùng khởi phát khi vi khuẩn hoặc nấm xâm nhập vào thành mạch qua dòng máu, phá hủy thành mạch cấp tính và tạo thành các khối phình dạng nấm. Ngoài ra, các bệnh lý viêm mạch tự miễn mạn tính như viêm động mạch tế bào khổng lồ hoặc viêm động mạch Takayasu có thể gây tổn thương viêm dày và thoái hóa thành động mạch chủ. Các trường hợp chấn thương kín vùng bụng hoặc ngực bụng do tai nạn giao thông va đập mạnh cũng có thể làm rách lớp nội mạc, gây suy yếu cục bộ và hình thành khối phình mạch.

Về các yếu tố nguy cơ tim mạch, hút thuốc lá được xác định là yếu tố nguy cơ hàng đầu và nguy hiểm nhất đối với sự khởi phát cũng như tốc độ phát triển của phình động mạch chủ bụng. Khói thuốc lá phá hủy các sợi đàn hồi collagen và elastin, khiến thành động mạch suy yếu và thúc đẩy túi phình to nhanh hơn nhiều lần so với người không hút thuốc. Nguy cơ này gia tăng tỷ lệ thuận với số lượng và thời gian hút thuốc lá.

Yếu tố tuổi tác và giới tính cũng có mối liên quan mật thiết. Bệnh thường gặp nhất ở nhóm người cao tuổi từ sáu mươi lăm tuổi trở lên và tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo từng nhóm tuổi do quá trình lão hóa tự nhiên của hệ thống mạch máu. Nam giới có nguy cơ mắc bệnh cao gấp nhiều lần so với nữ giới. Ngoài ra, những người có tiền sử gia đình thế hệ thứ nhất như cha mẹ hoặc anh chị em ruột từng mắc phình động mạch chủ, hoặc người có bất thường bẩm sinh về mô liên kết, cũng đối mặt với nguy cơ phát triển bệnh cao hơn đáng kể.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Phình động mạch chủ bụng được mệnh danh là kẻ giết người thầm lặng trong chuyên khoa tim mạch vì phần lớn các trường hợp không biểu hiện bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào trong thời gian dài. Đa phần người bệnh vẫn sinh hoạt hoàn toàn bình thường khi túi phình còn nhỏ và thành mạch chưa phải chịu lực căng quá mức.

Dấu hiệu nhận biết thường gặp trong giai đoạn khối phình tiến triển to dần là cảm giác có khối u đập theo nhịp tim ở vùng bụng, đặc biệt là khu vực xung quanh rốn hoặc trên rốn. Khi nằm ngửa yên tĩnh hoặc ở những người có thể trạng gầy, người bệnh có thể tự cảm nhận rõ hoặc sờ thấy một khối phình đập rộn ràng theo từng nhịp co bóp của tim. Bên cạnh đó, một số người bệnh có thể xuất hiện cảm giác đau âm ỉ, tức nặng liên tục ở sâu trong ổ bụng hoặc vùng thắt lưng. Cơn đau này xuất phát từ việc khối phình giãn lớn chèn ép vào các rễ thần kinh, cột sống hoặc các tạng lân cận trong khoang bụng.

Những dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp xuất hiện khi khối phình tăng kích thước đột ngột, dọa vỡ hoặc đã rách vỡ thành mạch. Người bệnh đột ngột trải qua cơn đau dữ dội tại vùng bụng hoặc thắt lưng, cảm giác đau xé rách hoặc như dao đâm, lan nhanh xuống hông, mông và hai chi dưới. Khi thành mạch vỡ gây xuất huyết ồ ạt vào khoang sau phúc mạc hoặc ổ bụng, các dấu hiệu sốc mất máu giảm thể tích sẽ biểu hiện dồn dập, bao gồm tụt huyết áp nghiêm trọng, mạch đập nhanh và yếu, da tái nhợt ẩm ướt, vã mồ hôi lạnh toàn thân, cảm giác khó thở, chóng mặt dữ dội, lú lẫn và nhanh chóng rơi vào trạng thái mất ý thức.

Các triệu chứng của bệnh rất dễ bị chẩn đoán nhầm với nhiều bệnh lý thường gặp khác do tính chất mơ hồ ở giai đoạn sớm. Cơn đau thắt lưng âm ỉ dễ bị nhầm lẫn với đau cơ xơ hóa, thoái hóa cột sống thắt lưng, thoát vị đĩa đệm hoặc đau dây thần kinh tọa. Cảm giác đầy tức khó chịu ở bụng dễ bị xem nhẹ như rối loạn tiêu hóa, viêm loét dạ dày tá tràng hoặc viêm túi mật. Thậm chí khi dọa vỡ, cơn đau dữ dội vùng mạn sườn thắt lưng lan xuống bẹn có thể bị nhầm với cơn đau quặn thận do sỏi niệu quản. Sự nhầm lẫn này có thể làm chậm trễ thời gian cấp cứu quý giá của người bệnh.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán phình động mạch chủ bụng kết hợp giữa thăm khám lâm sàng cẩn trọng và các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại nhằm xác định chính xác vị trí, kích thước, hình thái khối phình và mức độ liên quan tới các nhánh mạch nuôi tạng.

Trong thăm khám lâm sàng, bác sĩ có thể phát hiện một khối đập theo nhịp tim nằm sâu ở vùng bụng trên rốn khi khám sờ nắn nhẹ nhàng. Đôi khi nghe bằng ống nghe tim mạch có thể ghi nhận tiếng thổi của dòng máu xoáy qua đoạn mạch giãn. Tuy nhiên, khám lâm sàng bị hạn chế đáng kể ở những người bệnh có thể trạng béo phì hoặc khi túi phình có kích thước nhỏ. Do đó, chẩn đoán xác định luôn phải dựa vào các kỹ thuật hình ảnh y học.

Siêu âm Doppler ổ bụng là phương pháp thăm dò đầu tay phổ biến và hiệu quả nhất trong chẩn đoán sàng lọc cũng như theo dõi định kỳ phình động mạch chủ bụng. Đây là kỹ thuật không xâm lấn, an toàn, không sử dụng tia xạ, có chi phí hợp lý và độ chính xác rất cao trong việc đo đạc đường kính ngoài lớn nhất của lòng mạch. Siêu âm cho phép bác sĩ theo dõi sát sao tốc độ phát triển của khối phình theo từng khoảng thời gian định kỳ từ ba tháng đến một năm tùy thuộc vào độ lớn của túi phình.

Chụp cắt lớp vi tính mạch máu có tiêm thuốc cản quang được coi là tiêu chuẩn vàng trong việc lập kế hoạch can thiệp ngoại khoa. Phương pháp này cung cấp hình ảnh không gian ba chiều chi tiết về toàn bộ cây mạch máu, giúp đánh giá chính xác kích thước khối phình, độ dài và góc gập của cổ túi phình, khoảng cách từ khối phình đến các động mạch thận, mức độ vôi hóa thành mạch, tình trạng huyết khối bám thành và thương tổn lan rộng đến các nhánh động mạch chậu. Đối với người bệnh có tiền sử dị ứng thuốc cản quang hoặc suy giảm chức năng thận, chụp cộng hưởng từ mạch máu là giải pháp thay thế an toàn giúp đánh giá cấu trúc giải phẫu mạch máu mà không cần sử dụng chất cản quang chứa iod.

Biến chứng nguy hiểm của phình động mạch chủ bụng

Nếu không được theo dõi và can thiệp kịp thời, phình động mạch chủ bụng có thể dẫn tới những biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng người bệnh. Biến chứng nguy hiểm và đáng lo ngại nhất là vỡ khối phình động mạch chủ vào khoang sau phúc mạc hoặc trực tiếp vào ổ phúc mạc. Tình trạng này gây mất máu cấp tính với khối lượng lớn, dẫn đến sốc giảm thể tích tuần hoàn và suy đa cơ quan với tỷ lệ tử vong trước viện cũng như trong viện rất cao nếu không được phẫu thuật khẩn cấp.

Bóc tách động mạch chủ là một biến chứng nguy hiểm khác có thể xảy ra khi lớp nội mạc của thành mạch bị rách, tạo điều kiện cho dòng máu áp lực cao len lỏi vào giữa các lớp áo của thành động mạch, làm xé rách dọc theo chiều dài mạch máu và làm tăng nguy cơ vỡ mạch tức thì.

Bên cạnh biến cố vỡ và bóc tách, các cục huyết khối bám thành hình thành bên trong lòng túi phình có thể bị bong tróc dưới tác động của dòng máu chảy xoáy. Những mảnh huyết khối này trôi theo dòng tuần hoàn xuống hạ lưu, gây biến chứng thuyên tắc các nhánh mạch máu nuôi tạng hoặc thuyên tắc động mạch chi dưới cấp tính. Hậu quả là người bệnh có thể bị thiếu máu nuôi chi đột ngột với các triệu chứng đau buốt, tê bì, lạnh chân và tím tái ngón chân, đòi hỏi can thiệp tái thông mạch máu khẩn cấp để tránh hoại tử chi.

Một biến chứng hiếm gặp khác là hội chứng đông máu nội mạch lan tỏa, xảy ra do sự tiêu thụ liên tục các yếu tố đông máu và tiểu cầu tại bề mặt diện tích rộng của khối huyết khối bên trong túi phình, dẫn tới tình trạng rối loạn đông máu toàn thân phức tạp.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược xử trí phình động mạch chủ bụng được cá thể hóa cho từng người bệnh dựa trên đường kính tối đa của khối phình, tốc độ phát triển, triệu chứng lâm sàng và tình trạng bệnh lý đồng mắc dưới sự đánh giá toàn diện của bác sĩ chuyên khoa tim mạch và phẫu thuật mạch máu. Mục tiêu cốt lõi của mọi can thiệp là ngăn chặn nguy cơ vỡ túi phình và bảo tồn tính mạng người bệnh.

Đối với các khối phình có kích thước nhỏ dưới năm phẩy năm centimet và chưa xuất hiện triệu chứng cảnh báo, theo dõi chủ động kết hợp điều trị nội khoa bảo tồn là lựa chọn ưu tiên. Bác sĩ chuyên khoa sẽ thiết lập kế hoạch tái khám định kỳ bằng siêu âm ổ bụng sau mỗi sáu đến mười hai tháng để đo đạc và đánh giá tốc độ giãn nở của lòng mạch. Quá trình điều trị nội khoa tập trung vào việc kiểm soát nghiêm ngặt các chỉ số huyết áp và lipid máu nhằm làm giảm áp lực co bóp cơ học lên thành mạch suy yếu. Người bệnh bắt buộc phải từ bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá và điều chỉnh lối sống để làm chậm tiến trình thoái hóa thành mạch.

Khi khối phình đạt đường kính từ năm phẩy năm centimet trở lên, hoặc có tốc độ tăng trưởng nhanh trên một centimet mỗi năm, hoặc khi người bệnh bắt đầu xuất hiện triệu chứng đau bụng dọa vỡ, can thiệp ngoại khoa là chỉ định bắt buộc. Hiện nay có hai phương pháp can thiệp chính gồm phẫu thuật mở truyền thống và can thiệp đặt stent graft nội mạch.

Đặt stent graft nội mạch là phương pháp can thiệp ít xâm lấn ngày càng được áp dụng rộng rãi. Bác sĩ phẫu thuật luồn một ống ghép nội mạch có khung kim loại qua vết rạch nhỏ tại động mạch đùi ở vùng bẹn, sau đó định vị và mở rộng khung stent tại vị trí phình dưới hướng dẫn của hệ thống chụp mạch số hóa. Khung stent graft đóng vai trò như một đường ống dẫn máu nhân tạo mới, cô lập hoàn toàn khối phình khỏi áp lực dòng máu tuần hoàn. Ưu điểm nổi bật của phương pháp này là hạn chế mất máu, giảm đau đớn sau mổ, thời gian hồi phục nhanh chóng giúp người bệnh có thể xuất viện sau khoảng bảy đến mười ngày. Tuy nhiên, người bệnh sau đặt stent graft cần tuân thủ lịch chụp kiểm tra định kỳ suốt đời để phát hiện sớm nguy cơ rò rỉ máu quanh giá đỡ.

Phẫu thuật mổ mở là phương pháp kinh điển, trong đó bác sĩ tiến hành mở khoang bụng, tạm thời kẹp hai đầu động mạch chủ để cắt bỏ túi phình và khâu nối thay thế bằng một đoạn mạch máu nhân tạo làm từ vật liệu tổng hợp. Phương pháp này có độ bền vững cơ học rất cao và hiếm khi cần can thiệp lại, nhưng đòi hỏi gây mê toàn thân kéo dài, mức độ xâm lấn lớn hơn và thời gian hồi phục hoàn toàn thường kéo dài khoảng ba mươi ngày. Bác sĩ phẫu thuật sẽ thảo luận kỹ lưỡng với người bệnh và gia đình để cân nhắc lựa chọn phương án tối ưu dựa trên giải phẫu mạch máu và thể trạng sức khỏe cụ thể.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù không thể thay đổi các yếu tố nguy cơ nội tại như tuổi tác, giới tính hay tiền sử di truyền gia đình, mỗi cá nhân hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa sự xuất hiện cũng như làm chậm tốc độ tiến triển của phình động mạch chủ bụng thông qua việc kiểm soát tốt các yếu tố tim mạch có thể can thiệp được.

Từ bỏ thuốc lá hoàn toàn và chủ động tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động là biện pháp phòng bệnh quan trọng và mang lại hiệu quả cao nhất. Việc ngừng hút thuốc giúp bảo vệ các sợi elastin và collagen trong thành mạch khỏi quá trình thoái hóa sinh học, từ đó giảm thiểu nguy cơ hình thành khối phình mới cũng như làm chậm tốc độ giãn nở của các túi phình hiện hữu.

Xây dựng chế độ dinh dưỡng bảo vệ tim mạch đóng vai trò then chốt trong việc duy trì độ đàn hồi của thành mạch máu. Khẩu phần ăn hàng ngày nên tăng cường các loại rau củ quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt dinh dưỡng, cá béo giàu acid béo không bão hòa và thịt gia cầm nạc; đồng thời cắt giảm tối đa các loại thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và đồ chiên rán nhiều dầu mỡ. Việc tiết chế lượng muối trong chế biến món ăn giúp hỗ trợ kiểm soát huyết áp ở mức ổn định, ngăn ngừa áp lực dòng máu phá hủy cấu trúc lòng mạch.

Duy trì thói quen tập luyện thể dục thể thao đều đặn với cường độ vừa phải tối thiểu một trăm năm mươi phút mỗi tuần, thông qua các hoạt động thể chất nhẹ nhàng như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Người có nguy cơ hoặc đang theo dõi phình mạch cần lưu ý tránh các bài tập gắng sức nặng nhọc hoặc nâng tạ quá nặng vì có thể gây tăng vọt áp lực trong ổ bụng và huyết áp tức thời.

Ngoài ra, việc chủ động tham gia các chương trình sàng lọc bằng siêu âm ổ bụng định kỳ đối với nam giới từ sáu mươi lăm tuổi trở lên, hoặc từ bốn mươi lăm tuổi trở lên nếu có thói quen hút thuốc lá lâu năm hay có người thân mắc bệnh, là giải pháp thiết thực để phát hiện tổn thương từ giai đoạn sớm.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc nhận biết chính xác thời điểm cần tìm kiếm sự trợ giúp y tế có ý nghĩa sống còn đối với người có nguy cơ hoặc đang mắc phình động mạch chủ bụng.

Người bệnh cần chủ động đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa tim mạch khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường nhưng chưa ở mức độ cấp bách, bao gồm việc sờ thấy khối u có nhịp đập phập phồng theo mạch tim ở vùng bụng, xuất hiện cảm giác đau tức âm ỉ vùng thắt lưng hoặc bụng kéo dài mà không giải thích được bằng các bệnh lý tiêu hóa hay cột sống thông thường. Bên cạnh đó, những người từ sáu mươi lăm tuổi trở lên, đặc biệt là nam giới có tiền sử hút thuốc lá lâu năm hoặc gia đình có người từng mắc bệnh động mạch chủ, cũng nên chủ động đặt lịch khám chuyên khoa để được siêu âm tầm soát mạch máu định kỳ.

Đặc biệt, người bệnh hoặc người thân cần ngay lập tức gọi xe cấp cứu hoặc đến phòng cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện các triệu chứng cảnh báo vỡ mạch tối khẩn cấp sau:

Cơn đau bụng hoặc đau lưng xuất hiện đột ngột với cường độ dữ dội chưa từng có, cảm giác đau buốt nhói như dao đâm hoặc xé rách lan nhanh xuống vùng hông, mông và đùi.

Kèm theo các biểu hiện của tình trạng tụt huyết áp và sốc mất máu cấp tính như vã mồ hôi lạnh toàn thân, da tái xanh nhợt nhạt, chân tay lạnh ngắt, mạch đập nhanh và yếu, cảm giác chóng mặt quay cuồng, khó thở, lú lẫn hoặc bất tỉnh đột ngột. Trong tình huống này, tuyệt đối không trì hoãn hoặc tự ý di chuyển bằng phương tiện cá nhân khi chưa có sự hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe phổ quát và hoàn toàn không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán hình ảnh và chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Mức độ nguy hiểm của phình động mạch chủ bụng phụ thuộc hoàn toàn vào cấu trúc giải phẫu và tình trạng sức khỏe cụ thể của từng cá nhân.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc, ngừng thuốc hoặc tự ý thay đổi liều lượng của các thuốc điều trị tăng huyết áp và thuốc tim mạch khi chưa có sự đồng thuận của bác sĩ điều trị. Việc huyết áp dao động thất thường do dùng thuốc sai cách có thể làm gia tăng áp lực dòng máu lên thành mạch bị tổn thương.

Đối với người đã được chẩn đoán có khối phình động mạch chủ, cần tuyệt đối tránh các động tác xoa bóp bụng thô bạo, bấm huyệt sâu hoặc các phương pháp nắn chỉnh cột sống tác động lực mạnh lên khoang bụng, bởi những tác động cơ học trực tiếp này có thể làm tổn thương thành mạch mỏng manh và kích hoạt nguy cơ nứt vỡ khối phình. Ngoài ra, người bệnh cần tránh các hoạt động thể lực gắng sức tối đa, không nâng vác vật nặng và tránh nín thở rặn mạnh khi đại tiện nhằm phòng ngừa hiện tượng tăng áp lực ổ bụng đột ngột.

Kết luận

Phình động mạch chủ bụng là một bệnh lý tim mạch nguy hiểm có xu hướng tiến triển thầm lặng nhưng tiềm ẩn rủi ro tử vong rất cao nếu xảy ra biến chứng vỡ mạch. Mặc dù bệnh diễn tiến không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, sự phát triển vượt bậc của các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm ổ bụng và chụp cắt lớp vi tính mạch máu đã giúp việc phát hiện sớm trở nên thuận lợi và chính xác hơn.

Chiến lược kiểm soát bệnh hiệu quả đòi hỏi sự chủ động phối hợp giữa người bệnh và đội ngũ bác sĩ chuyên khoa, từ việc điều chỉnh lối sống, kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch đến việc tuân thủ lịch trình theo dõi kích thước khối phình định kỳ. Khi có chỉ định can thiệp ngoại khoa, việc lựa chọn phương pháp phẫu thuật mở hoặc đặt stent graft nội mạch phù hợp sẽ giúp loại bỏ nguy cơ vỡ mạch, bảo vệ tính mạng và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài cho người bệnh.