Cách phân biệt sởi rubella sốt phát ban dễ gây nhầm lẫn

Phân biệt sởi rubella sốt phát ban là gì?

Phát ban dạng dát sẩn sau sốt là phản ứng viêm miễn dịch của cơ thể trước sự xâm nhập của các tác nhân virus qua đường hô hấp hoặc niêm mạc. Sởi, rubella và sốt phát ban thông thường tuy có biểu hiện ngoài da khá tương đồng nhưng lại do những chủng virus hoàn toàn khác biệt gây nên.

Bệnh sởi có độc lực cao, tốc độ lây nhiễm nhanh và tiềm ẩn nguy cơ biến chứng hô hấp, thần kinh nặng nề nếu không được quản lý cẩn thận. Bệnh rubella thường biểu hiện nhẹ hơn ở trẻ em nhưng lại đặc biệt nguy hiểm đối với thai phụ do nguy cơ gây dị tật bẩm sinh nghiêm trọng cho thai nhi. Trong khi đó, sốt phát ban do các virus thông thường như HHV-6 hay Enterovirus lại có xu hướng lành tính hơn và tự thoái lui nhanh chóng sau khi dứt cơn sốt. Nhận biết đúng tính chất của từng thể bệnh giúp tránh tâm lý hoang mang, loại bỏ thói quen tự điều trị sai lầm và bảo đảm an toàn cho sức khỏe người bệnh.

Đặc điểm lâm sàng và hình thái ban đặc trưng của bệnh sởi

Bệnh sởi do virus thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, là một bệnh truyền nhiễm cấp tính lây lan rất mạnh qua đường hô hấp. Quá trình phát bệnh thường khởi đầu bằng sốt cao liên tục, kèm tam chứng viêm long kinh điển gồm viêm kết mạc mắt gây đỏ và chảy nước mắt, viêm đường hô hấp trên gây sổ mũi nghẹt mũi, cùng các cơn ho khan dữ dội. Trong giai đoạn khởi phát, niêm mạc má bên trong miệng có thể xuất hiện các hạt Koplik màu trắng ngà có viền đỏ xung quanh, đây là dấu hiệu chỉ điểm đặc trưng của bệnh sởi.

Ban của bệnh sởi là dạng ban dát sẩn dạng sởi, màu đỏ thẫm, hơi gồ nhẹ trên bề mặt da và có xu hướng liên kết lại thành từng mảng. Ban mọc tuần tự theo quy luật rõ ràng, khởi đầu từ vùng chân tóc sau tai, lan dần ra mặt, cổ, rồi xuống ngực, lưng, bụng, cánh tay và cuối cùng lan đến cẳng chân, bàn chân sau khoảng ba ngày. Trong lúc ban mọc rộ, người bệnh thường vẫn duy trì sốt cao và mệt mỏi nhiều. Khi ban lặn, chúng cũng biến mất theo thứ tự đã xuất hiện, để lại những vết thâm sẫm màu có tróc vảy mịn li ti, tạo nên hình ảnh vằn da hổ trước khi mờ hẳn. Sởi có nguy cơ gây biến chứng viêm phổi, viêm tai giữa, viêm loét giác mạc và viêm não nếu không được theo dõi y tế chặt chẽ.

Dấu hiệu nhận diện và tính chất phát ban của bệnh rubella

Rubella, hay còn được gọi là bệnh sởi Đức, do Togavirus gây nên. So với sởi, bệnh rubella thường có diễn tiến lâm sàng nhẹ nhàng hơn, sốt nhẹ hoặc vừa, đôi khi không sốt rõ rệt. Dấu hiệu gợi ý điển hình của rubella là tình trạng nổi hạch bạch huyết, thường xuất hiện trước khi phát ban khoảng một vài ngày. Các vị trí hạch dễ sờ thấy nhất là hạch sau tai, hạch dưới chẩm và hạch dọc cơ ức đòn chũm hai bên cổ, các hạch này thường sưng to, hơi đau khi ấn và có thể tồn tại nhiều ngày sau khi ban đã lặn.

Ban của rubella thường là những dát tròn hoặc bầu dục nhỏ li ti màu hồng sáng, mọc tương đối rải rác và ít khi kết tụ thành từng mảng lớn như ban sởi. Về tiến trình xuất hiện, ban rubella mọc khá nhanh, bắt đầu từ mặt rồi lan nhanh xuống toàn thân trong vòng một ngày. Toàn bộ đợt phát ban thường chỉ kéo dài từ hai đến ba ngày rồi biến mất nhanh chóng mà không để lại vết thâm hay dấu vết trên da. Mặc dù ở trẻ em và người lớn bình thường bệnh diễn biến lành tính, rubella lại cực kỳ nguy hiểm đối với phụ nữ mang thai trong giai đoạn đầu thai kỳ do nguy cơ cao gây hội chứng rubella bẩm sinh với các tổn thương tim, đục thủy tinh thể và điếc vĩnh viễn ở trẻ sơ sinh.

Dấu hiệu sốt phát ban thông thường do các loại virus khác

Sốt phát ban thông thường là thuật ngữ chung chỉ các đợt phát ban thứ phát sau sốt do các loại virus phổ biến khác gây ra, thường gặp nhất là virus Human Herpesvirus 6 (HHV-6) gây bệnh ban đào trẻ em (roseola infantum), hoặc do Adenovirus, Enterovirus hay Coxsackievirus. Điểm đặc trưng nhất của sốt phát ban do virus thông thường là tiến triển theo hai giai đoạn tách biệt rõ ràng giữa thời điểm sốt và thời điểm mọc ban. Người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ, thường sốt cao đột ngột từ 39 đến 40 độ C trong khoảng ba đến năm ngày, có thể kèm theo quấy khóc, chán ăn hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ.

Khi thân nhiệt hạ dần về mức bình thường hoặc dứt hẳn sốt, các nốt phát ban mới bắt đầu xuất hiện rầm rộ trên bề mặt da. Ban thường tập trung chủ yếu ở vùng thân mình như ngực, bụng và lưng, sau đó có thể lan nhẹ lên cổ hoặc các chi, rất hiếm khi dày đặc ở vùng mặt. Các nốt ban có màu hồng nhạt, dạng chấm phẳng hoặc hơi sẩn nhẹ, mềm mại và không gây ngứa nhiều. Ban thường tự biến mất sau một đến hai ngày mà hoàn toàn không để lại sẹo, không thâm da và không bong tróc vảy. Khi ban đã mọc, trẻ thường vui chơi trở lại và hồi phục thể trạng nhanh chóng.

Chăm sóc hỗ trợ và theo dõi an toàn khi bị phát ban do virus

Để hỗ trợ cơ thể vượt qua giai đoạn nhiễm virus và giảm nhẹ sự khó chịu, người bệnh cần được nghỉ ngơi tại không gian thông thoáng, sạch sẽ và hạn chế tiếp xúc đông người để tránh nguy cơ lây truyền mầm bệnh. Chế độ dinh dưỡng nên ưu tiên các món ăn mềm, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp dinh dưỡng, đồng thời tăng cường bổ sung nước lọc, dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, hoặc nước trái cây giàu vitamin để bù lượng dịch mất do sốt cao.

Việc vệ sinh thân thể cần được duy trì hằng ngày bằng cách tắm nhanh hoặc lau người nhẹ nhàng với nước ấm trong phòng kín gió, không chà xát mạnh làm trầy xước các nốt ban. Người chăm sóc tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh vì thuốc kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus. Khi người bệnh sốt cao gây mệt mỏi, có thể sử dụng thuốc hạ sốt đơn thuần như paracetamol theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế hoặc tờ hướng dẫn sử dụng, tuyệt đối tránh dùng aspirin cho trẻ em vì nguy cơ gây hội chứng Reye nguy hiểm. Nếu người bệnh xuất hiện dấu hiệu bất thường như li bì, khó thở, co giật hoặc nôn ói liên tục, cần đưa ngay đến bệnh viện để được can thiệp kịp thời.

Lưu ý an toàn

Các thông tin phân biệt biểu hiện phát ban chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho chẩn đoán từ bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm hoặc nhi khoa. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hay các bài thuốc lá truyền miệng đắp lên da để tránh nguy cơ nhiễm trùng và dị ứng nặng. Khi người bệnh có biểu hiện sốt cao liên tục không đáp ứng thuốc hạ sốt, li bì, thở nhanh, co giật hoặc nôn nhiều, cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Phân biệt sởi, rubella và sốt phát ban thông thường đòi hỏi sự quan sát cẩn thận các mốc xuất hiện ban, tính chất ban cùng triệu chứng toàn thân đi kèm. Dù phần lớn các đợt phát ban do virus có thể tự thoái lui, người bệnh tuyệt đối không chủ quan trước những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Khi xuất hiện tình trạng sốt cao kéo dài hoặc khó thở, việc đến cơ sở y tế thăm khám là điều cần thiết để bảo vệ sức khỏe và ngăn ngừa lây lan cộng đồng.