Phân biệt quai bị và thủy đậu qua các biểu hiện điển hình

Phân biệt quai bị và thủy đậu là gì?

Quai bị và thủy đậu là hai bệnh lý nhiễm trùng hoàn toàn phân biệt về căn nguyên vi sinh lẫn cơ chế tác động lên cơ thể. Quai bị do virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, có ái tính đặc biệt với các mô tuyến và hệ thần kinh trung ương, biểu hiện điển hình nhất tại tuyến mang tai và tuyến sinh dục. Trong khi đó, bệnh thủy đậu do virus Varicella Zoster thuộc nhóm Herpesvirus gây nên, tấn công chủ yếu vào biểu mô da và niêm mạc, tạo nên những tổn thương dạng bọng nước chứa dịch trong suốt trên diện rộng. Cả hai bệnh đều lây lan mạnh mẽ qua đường hô hấp khi người lành hít phải các giọt bắn chứa mầm bệnh từ dịch tiết mũi họng của người mắc hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch bóng nước trong trường hợp của bệnh thủy đậu. Mặc dù đa phần các trường hợp có thể tự hồi phục nếu được chăm sóc đúng cách, việc hiểu rõ bản chất tổn thương giúp người nhà chủ động cách ly và phối hợp cùng nhân viên y tế theo dõi sát sao.

Đặc điểm tổn thương thực thể giúp phân biệt hai bệnh

Dấu hiệu lâm sàng khác biệt lớn nhất giữa hai bệnh nằm ở vị trí và hình thái tổn thương. Ở bệnh quai bị, triệu chứng nổi bật nhất là tình trạng sưng to và đau nhức rõ rệt tại vùng tuyến nước bọt mang tai. Vùng sưng thường bắt đầu từ một bên, sau đó vài ngày có thể lan sang bên đối diện, làm mất rãnh dưới tai và đẩy dái tai vểnh ra ngoài, khiến người bệnh gặp rất nhiều khó khăn khi há miệng, nhai hoặc nuốt thức ăn chua. Bề mặt da vùng sưng thường căng bóng nhưng không có nốt ban hay mụn nước.

Trái lại, bệnh thủy đậu gây ra các tổn thương ngoài da vô cùng đặc trưng. Bệnh khởi đầu bằng những dát sẩn màu đỏ rải rác, sau đó chỉ trong 12 đến 24 giờ đã nhanh chóng biến đổi thành các bóng nước tròn nông, có viền đỏ xung quanh và chứa dịch trong. Tổn thương ban đầu thường xuất hiện ở vùng ngực, lưng hoặc da đầu, sau đó lan nhanh ra mặt và tứ chi. Các nốt bóng nước này gây cảm giác ngứa ngáy dữ dội, sau vài ngày sẽ đục dần, vỡ ra, đóng vảy tiết và để lại vảy sẹo thâm tạm thời.

Thời gian ủ bệnh và diễn tiến của triệu chứng toàn thân

Quá trình ủ bệnh và tốc độ tiến triển của quai bị và thủy đậu cũng có sự khác nhau về mặt thời gian. Thời gian ủ bệnh của quai bị thường kéo dài khoảng 14 đến 25 ngày, trung bình từ 16 đến 18 ngày mà không hề có bất kỳ dấu hiệu báo trước nào. Khi khởi phát, người bệnh có thể sốt vừa hoặc sốt cao, đau đầu, mệt mỏi và đau họng nhẹ khoảng một đến hai ngày trước khi tuyến nước bọt bắt đầu sưng to. Vùng sưng tuyến mang tai thường đạt kích thước tối đa sau khoảng ba ngày và giảm dần sau khoảng một tuần đến mười ngày.

Đối với bệnh thủy đậu, thời gian ủ bệnh thường ngắn hơn một chút, dao động từ 10 đến 21 ngày, phổ biến nhất là khoảng hai tuần. Giai đoạn tiền triệu thường chỉ kéo dài từ một đến hai ngày với các biểu hiện như sốt nhẹ, uể oải, chán ăn. Ngay sau đó, các đợt phát ban sẽ bùng phát thành từng đợt liên tiếp cách nhau vài ngày. Chính vì thế, trên cùng một vùng da của người bệnh thủy đậu có thể quan sát thấy đồng thời nhiều lứa tổn thương khác nhau, bao gồm cả nốt sẩn đỏ mới mọc, bóng nước căng tròn và vảy tiết đã khô.

Các nguy cơ biến chứng chuyên khoa cần chú ý

Mỗi bệnh lý đều tiềm ẩn những nguy cơ biến chứng đặc thù đòi hỏi sự theo dõi thận trọng từ gia đình và nhân viên y tế. Với bệnh quai bị, mối lo ngại đáng chú ý là tình trạng viêm tinh hoàn ở nam giới sau tuổi dậy thì hoặc viêm buồng trứng ở nữ giới. Ngoài ra, virus quai bị còn có khả năng gây viêm màng não vô khuẩn, viêm tụy cấp hoặc ảnh hưởng đến thính lực nếu không được kiểm soát tốt. Các biến chứng này thường xuất hiện cùng lúc hoặc sau khi tình trạng sưng tuyến mang tai đã bắt đầu thuyên giảm.

Trong khi đó, biến chứng thường gặp nhất của bệnh thủy đậu là tình trạng bội nhiễm vi khuẩn tại các nốt bóng nước bị trầy xước do gãi, có thể dẫn đến viêm mô tế bào hoặc viêm da mủ sâu. Ở mức độ nghiêm trọng hơn, virus Varicella Zoster có thể xâm nhập sâu gây viêm phổi do virus, viêm não, tiểu não hoặc hội chứng Reye khi dùng sai thuốc hạ sốt ở trẻ nhỏ. Phụ nữ mang thai mắc thủy đậu cũng đối mặt với nguy cơ sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh cho thai nhi.

Nguyên tắc chăm sóc và cách ly đúng cách tại nhà

Do cả quai bị và thủy đậu đều lây lan mạnh qua đường giọt bắn hô hấp, nguyên tắc chung quan trọng hàng đầu là tổ chức cách ly người bệnh tại phòng riêng thoáng khí, sạch sẽ cho đến khi hết giai đoạn lây nhiễm. Với quai bị, người bệnh cần nghỉ ngơi tại chỗ, hạn chế vận động mạnh, đặc biệt là các bạn nam để giảm áp lực lên tinh hoàn. Chế độ ăn uống nên ưu tiên các món mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo súp, tránh các loại thực phẩm cay nóng hoặc có vị chua gây kích thích tuyến nước bọt bài tiết làm tăng cơn đau.

Đối với người bệnh thủy đậu, mục tiêu chăm sóc then chốt là giữ gìn vệ sinh da sạch sẽ để ngăn chặn nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn. Người bệnh cần tắm rửa hàng ngày bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm, tuyệt đối không chà xát làm vỡ bóng nước. Quần áo nên chọn chất liệu cotton rộng rãi, thấm hút mồ hôi tốt. Cần cắt ngắn móng tay cho trẻ nhỏ hoặc đeo bao tay mềm để hạn chế tối đa hành vi cào gãi lên các nốt ban ngứa.

Lưu ý an toàn

Các thông tin phân biệt dấu hiệu trên đây mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thể thay thế cho việc chẩn đoán trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kháng sinh, thuốc kháng virus hoặc thuốc bôi chứa corticoid khi chưa có chỉ định y khoa. Đặc biệt, không dùng aspirin để hạ sốt cho trẻ nhỏ vì nguy cơ gây hội chứng Reye nguy hiểm tính mạng. Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện sốt cao liên tục không hạ, đau đầu dữ dội, co giật, khó thở, nốt phát ban chảy mủ hoặc sưng đau tinh hoàn.

Tóm tắt

Tóm lại, quai bị và thủy đậu là hai bệnh lý truyền nhiễm có biểu hiện lâm sàng hoàn toàn khác biệt ở giai đoạn toàn phát, với một bên tập trung sưng tuyến mang tai và một bên bùng phát bóng nước ngoài da. Việc nhận diện đúng dấu hiệu giúp người bệnh được cách ly và chăm sóc hợp lý, đồng thời chủ động tiêm phòng vaccine đầy đủ để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng.