Những điều cần biết về tình trạng hạ đường huyết và cách xử trí ban đầu

Hạ đường huyết là gì?

Hạ đường huyết là một hội chứng lâm sàng xuất hiện khi nồng độ đường trong máu giảm xuống mức thấp bất thường so với giới hạn sinh lý của cơ thể. Glucose là nguồn nhiên liệu thiết yếu cung cấp năng lượng cho mọi hoạt động sống của các cơ quan, trong đó não bộ là cơ quan phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn cung cấp glucose liên tục từ máu do không có khả năng tự dự trữ chất này. Khi nguồn cung glucose bị gián đoạn hoặc sụt giảm nghiêm trọng, các chức năng thần kinh và chuyển hóa toàn thân sẽ lập tức bị rối loạn.

Mặc dù hạ đường huyết thường được biết đến nhiều nhất như một biến chứng cấp tính trong quá trình dùng thuốc hạ đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường, nhưng tình trạng này cũng có thể xảy ra ở người không mắc đái tháo đường do nhiều nguyên nhân khác nhau. Mức độ tác động của hạ đường huyết phụ thuộc vào tốc độ sụt giảm và nồng độ glucose thực tế trong tuần hoàn.

Nguyên nhân và những hoàn cảnh dễ dẫn đến tụt đường huyết

Hạ đường huyết xảy ra phổ biến nhất ở những người đang điều trị đái tháo đường bằng insulin hoặc các thuốc kích thích tế bào beta tụy tiết insulin. Nguy cơ tăng vọt khi người bệnh bỏ bữa, ăn quá ít carbohydrate so với lượng thuốc đã dùng, hoặc trì hoãn bữa ăn quá lâu sau khi dùng thuốc. Bên cạnh đó, việc vận động thể lực đột ngột với cường độ cao mà không bổ sung năng lượng kịp thời cũng khiến cơ bắp tiêu thụ lượng lớn glucose từ máu.

Ở những người không mắc bệnh đái tháo đường, các yếu tố kích hoạt hạ đường huyết thường liên quan đến tình trạng nhịn đói kéo dài, suy dinh dưỡng nghiêm trọng, uống nhiều rượu bia lúc dạ dày trống rỗng hoặc rối loạn chức năng một số cơ quan quan trọng như suy gan nặng, suy tuyến thượng thận, suy thận mạn tính và hiếm gặp hơn là khối u tiết insulin ở tuyến tụy. Việc dùng kết hợp một số nhóm thuốc kháng sinh, thuốc trợ tim hay chống sốt rét cũng có thể làm dao động lượng glucose tự do trong tuần hoàn.

Những dấu hiệu nhận biết cơn hạ đường huyết từ sớm đến nặng

Khi mức đường huyết bắt đầu sụt giảm, hệ thần kinh giao cảm sẽ kích hoạt các phản ứng cảnh báo khẩn cấp nhằm thúc đẩy cơ thể tìm kiếm nguồn thức ăn. Người bệnh thường cảm thấy cồn cào, đói bụng dữ dội, tim đập nhanh hồi hộp, vã mồ hôi lạnh, run rẩy tay chân, chóng mặt và lo âu bất thường. Da có thể tái nhợt và xuất hiện cảm giác tê ran quanh vùng môi, lưỡi hoặc đầu ngón tay.

Nếu lượng đường trong máu tiếp tục hạ sâu mà không được can thiệp kịp thời, não bộ sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng. Các triệu chứng suy giảm chức năng thần kinh trung ương bắt đầu xuất hiện, bao gồm nhìn mờ, nhìn đôi, hoa mắt, nói ngọng, lú lẫn, mất khả năng tập trung, thay đổi hành vi hoặc cáu gắt vô cớ. Trong những trường hợp diễn tiến nặng, người bệnh có thể xuất hiện các cơn co giật toàn thân, rơi vào trạng thái hôn mê sâu và đối mặt với nguy cơ tổn thương não không hồi phục nếu cấp cứu chậm trễ.

Các bước xử trí ban đầu đúng cách khi bị tụt đường huyết

Khi xuất hiện các triệu chứng sớm của hạ đường huyết và người bệnh vẫn còn tỉnh táo, hoàn toàn có khả năng tự nuốt, cần áp dụng ngay quy tắc sơ cứu với 15 gam carbohydrate hấp thu nhanh. Lượng carbohydrate này có thể tương đương với nửa cốc nước ép trái cây tươi, nửa lon nước ngọt thông thường, ba viên kẹo ngọt hoặc một thìa canh đường pha cùng nước ấm. Sau khi nạp đường, người bệnh cần ngồi nghỉ ngơi yên tĩnh tại chỗ trong vòng mười lăm phút rồi tiến hành đo lại chỉ số đường huyết mao mạch.

Nếu chỉ số vẫn nằm dưới ngưỡng an toàn hoặc các triệu chứng mệt mỏi, run rẩy chưa thuyên giảm, người bệnh cần nạp thêm một khẩu phần đường tương tự và kiểm tra lại sau mười lăm phút tiếp theo. Ngay khi đường huyết đã trở về mức ổn định và triệu chứng thuyên giảm, nếu bữa ăn chính tiếp theo cách xa hơn một giờ, người bệnh nên ăn thêm một bữa phụ nhẹ chứa carbohydrate phức hợp và protein như lát bánh mì nguyên cám hoặc một ly sữa để duy trì đường huyết ổn định lâu dài.

Biện pháp chủ động kiểm soát và phòng ngừa hạ đường huyết tái phát

Để chủ động kiểm soát và ngăn chặn sự xuất hiện của các cơn hạ đường huyết tái diễn, việc xây dựng kế hoạch dinh dưỡng và sinh hoạt khoa học đóng vai trò quyết định. Người bệnh nên duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, phân chia khẩu phần thành các bữa ăn chính và bữa ăn phụ hợp lý, tuyệt đối không bỏ bữa hoặc nhịn ăn tùy tiện, đặc biệt là sau khi đã tiêm insulin hoặc uống thuốc hạ đường huyết.

Đối với những người thường xuyên luyện tập thể dục thể thao, cần kiểm tra chỉ số đường huyết trước, trong và sau buổi tập để có phương án bổ sung carbohydrate kịp thời. Người có tiền sử hạ đường huyết nên hình thành thói quen luôn mang theo bên mình vài viên kẹo ngọt, gói đường nhỏ hoặc đồ uống có đường khi ra khỏi nhà, đồng thời chuẩn bị thẻ thông tin y tế cá nhân ghi rõ bệnh lý và các số điện thoại liên hệ khẩn cấp nhằm nhận được sự trợ giúp chuẩn xác từ cộng đồng xung quanh khi xảy ra biến cố.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng và không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý ngưng dùng thuốc, tự điều chỉnh liều lượng insulin hoặc các thuốc hạ áp, hạ đường huyết khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế. Khi xuất hiện cơn hạ đường huyết nghiêm trọng dẫn đến mất ý thức, lơ mơ hoặc co giật, người nhà phải lập tức liên hệ với trung tâm y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu khẩn cấp, không được cố gắng ép người bệnh nuốt thức ăn hay đồ uống để tránh nguy cơ tắc nghẽn đường thở.

Tóm tắt

Hạ đường huyết là một tình huống y khoa cần được nhận biết sớm và xử trí đúng cách để ngăn ngừa các tác động tiêu cực đến sức khỏe toàn thân. Việc chủ động hiểu rõ những nguyên nhân kích hoạt, duy trì lối sống điều độ, lắng nghe các phản ứng của cơ thể và hợp tác chặt chẽ cùng bác sĩ chuyên khoa nội tiết sẽ giúp mỗi cá nhân kiểm soát tốt nồng độ đường huyết, bảo vệ an toàn cho hệ thần kinh trung ương và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.