Những điều bạn nên biết về viêm phổi hít và cách phòng ngừa

Viêm phổi hít là gì?

Viêm phổi hít là một phân loại viêm phổi đặc thù, hình thành do các chất lạ mang mầm bệnh hoặc có tính kích ứng xâm nhập vào đường dẫn khí phía dưới thay vì đi xuống thực quản. Phản ứng viêm xảy ra ở các tiểu phế quản và phế nang do sự kết hợp giữa độc tính hóa học từ axit dạ dày và sự tấn công của vi khuẩn cư trú trong khoang miệng. Tình trạng này có thể diễn tiến từ viêm phổi thùy khu trú đến đông đặc diện rộng, tổn thương mô phổi nghiêm trọng hoặc hình thành các ổ áp xe mủ. Bệnh lý này đòi hỏi sự can thiệp y tế kịp thời để giải phóng đường thở và kiểm soát nhiễm trùng, đồng thời cần kế hoạch quản lý dinh dưỡng lâu dài cho các đối tượng suy giảm khả năng nuốt.

Cơ chế phát sinh và đối tượng dễ mắc viêm phổi hít

Viêm phổi hít xuất phát từ sự thất bại của các cơ chế bảo vệ tự nhiên đường thở như phản xạ đóng nắp thanh quản và phản xạ ho tống dị vật. Khi các chất lạ từ khoang miệng hoặc dạ dày xâm nhập vào phế quản và phế nang, chúng kích hoạt phản ứng viêm cấp tính kép. Axit dịch vị và enzym tiêu hóa gây bỏng hóa chất niêm mạc hô hấp, trong khi vi khuẩn kỵ khí lẫn vi khuẩn Gram âm từ mảng bám răng miệng nhanh chóng sinh sôi tạo ổ nhiễm trùng.

Tình trạng này rất phổ biến ở những người bị tổn thương hệ thần kinh trung ương như đột quỵ não, chấn thương sọ não, sa sút trí tuệ hoặc bệnh Parkinson do rối loạn điều hòa động tác nuốt. Bên cạnh đó, người cao tuổi nằm liệt giường lâu ngày, bệnh nhân dùng thuốc an thần, người nghiện rượu nặng hoặc người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản nghiêm trọng cũng đối mặt với nguy cơ sặc rất cao. Nhận diện chuẩn xác nhóm đối tượng này giúp gia đình thiết lập chế độ phòng ngừa từ sớm.

Dấu hiệu nhận biết tình trạng hít sặc và viêm nhiễm đường thở

Khác với viêm phổi cộng đồng khởi phát đột ngột rầm rộ, viêm phổi hít ở người già hoặc người bệnh mạn tính đôi khi diễn tiến âm thầm. Dấu hiệu ban đầu điển hình là ho sặc sụa, nghẹn hoặc tím tái quanh môi ngay trong bữa ăn hay sau khi uống thuốc. Một số trường hợp không ho rõ ràng do suy giảm phản xạ ho, người bệnh chỉ biểu hiện bằng giọng nói ọc ọc ướt át sau khi nuốt.

Sau vài giờ đến vài ngày kể từ thời điểm hít sặc, phản ứng viêm bùng phát khiến người bệnh sốt cao kèm rét run, thở nhanh nông, khó thở, thở rên và đau tức ngực khi hít sâu. Đờm có thể đổi màu vàng đục, xanh hoặc nâu sẫm, đôi khi có mùi hôi đặc trưng do vi khuẩn kỵ khí phát triển. Ở người cao tuổi, triệu chứng có thể chỉ là lú lẫn, ngủ gà, tụt huyết áp hoặc bỏ ăn đột ngột mà không sốt cao, khiến người nhà dễ bỏ sót giai đoạn phát hiện bệnh.

Những biến chứng nguy hiểm của viêm phổi hít

Viêm phổi hít là một biến cố y khoa nguy hiểm với nguy cơ tử vong cao nếu can thiệp chậm trễ. Khi dịch tiết và vi khuẩn lan rộng trong nhu mô phổi, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào suy hô hấp cấp tính do tổn thương màng phế nang mao mạch, giảm nồng độ oxy máu nghiêm trọng và cần hỗ trợ thở máy.

Nếu không được điều trị đúng phác đồ kháng sinh và kiểm soát tốt, ổ viêm có thể hóa mủ dẫn đến áp xe phổi, viêm mủ màng phổi hoặc tạo hang hoại tử nhu mô phổi. Tình trạng nhiễm khuẩn từ phổi cũng có thể xâm nhập tuần hoàn máu gây nhiễm khuẩn huyết và sốc nhiễm trùng, dẫn đến suy đa cơ quan. Ngoài ra, việc hít sặc lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ hình thành các dải xơ hóa phổi không hồi phục, làm suy giảm chức năng thông khí vĩnh viễn và rút ngắn tuổi thọ của bệnh nhân.

Quy trình chẩn đoán y khoa và nguyên tắc điều trị

Khi nghi ngờ người bệnh bị viêm phổi hít, bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng kỹ lưỡng, nghe phổi nhằm phát hiện tiếng rale ẩm, rale nổ hoặc giảm âm phế nang. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như chụp X-quang ngực thẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực đóng vai trò quyết định, thường ghi nhận hình ảnh đông đặc ở các phân thùy phổi phụ thuộc tư thế như phân thùy đỉnh thùy dưới hoặc phân thùy sau thùy trên.

Xét nghiệm công thức máu và chỉ số viêm thường cho thấy bạch cầu tăng cao. Việc cấy đờm hoặc dịch rửa phế quản qua nội soi phế quản mềm giúp định danh chính xác vi khuẩn gây bệnh để điều chỉnh kháng sinh đích. Quá trình điều trị tại bệnh viện đòi hỏi sự phối hợp giữa liệu pháp kháng sinh phổ rộng, hút sạch dịch ứ đọng đường thở, liệu pháp oxy hỗ trợ hô hấp và phục hồi chức năng nuốt nhằm hạn chế tối đa nguy cơ tái phát.

Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa sặc đường thở tại nhà

Phòng ngừa hít sặc là chiến lược bảo vệ sinh mạng quan trọng nhất đối với người cao tuổi và bệnh nhân hạn chế vận động. Trong mọi bữa ăn, người bệnh cần được ngồi thẳng lưng ở tư thế 90 độ và duy trì tư thế này tối thiểu 30 phút sau khi ăn xong để tránh dịch dạ dày trào ngược lên ngã tư hầu họng. Thức ăn cần được chế biến mềm, nhuyễn, cắt nhỏ hoặc dùng chất làm đặc nước uống theo khuyến cáo chuyên môn.

Bên cạnh đó, việc vệ sinh răng miệng sạch sẽ hằng ngày bằng bàn chải mềm hoặc gạc sát khuẩn giúp giảm thiểu mật độ vi khuẩn gây hại trong khoang miệng, giảm nguy cơ vi khuẩn xâm nhập phổi khi nuốt nước bọt. Đối với những bệnh nhân hôn mê hoặc mất hoàn toàn phản xạ nuốt, bác sĩ có thể chỉ định đặt ống thông dạ dày nuôi dưỡng tạm thời. Cần lưu ý kiểm tra độ lưu thông của ống thông trước mỗi cữ ăn để hạn chế tối đa nguy cơ trào ngược.

Lưu ý an toàn

Gia đình tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng thuốc an thần, thuốc chống nôn hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Khi người bệnh có biểu hiện nghẹn sặc kèm tím tái hoặc khó thở, không thực hiện các mẹo dân gian như móc họng mà cần gọi cấp cứu y tế ngay lập tức.

Tóm tắt

Viêm phổi hít là tình trạng nhiễm trùng phế nang nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa nếu nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ và quản lý tốt phản xạ nuốt. Gia đình cần phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng kế hoạch chăm sóc thích hợp cho người có nguy cơ cao.