Những câu hỏi thường gặp về xét nghiệm lao phổi và lưu ý cần biết

Xét nghiệm lao phổi là gì?

Lao phổi là bệnh lý truyền nhiễm do trực khuẩn Mycobacterium tuberculosis tấn công chủ yếu vào nhu mô phổi, gây tổn thương phế quản và nhu mô hô hấp. Xét nghiệm lao phổi bao gồm nhóm các kỹ thuật vi sinh, sinh học phân tử và chẩn đoán hình ảnh nhằm xác định sự tồn tại của vi khuẩn lao hoặc các biến đổi cấu trúc tại phổi. Mục tiêu chính của xét nghiệm là phân biệt bệnh lao hoạt động với tình trạng nhiễm lao tiềm ẩn hoặc các bệnh viêm phổi thông thường khác. Bên cạnh đó, các kỹ thuật hiện đại còn hỗ trợ phát hiện tính kháng thuốc của vi khuẩn, giúp xây dựng phác đồ điều trị chính xác ngay từ giai đoạn đầu, hạn chế tối đa nguy cơ suy hô hấp hoặc biến chứng lan tràn ra ngoài phổi.

Những trường hợp nào cần thực hiện xét nghiệm lao phổi

Bác sĩ chuyên khoa hô hấp thường chỉ định xét nghiệm lao phổi cho những cá nhân có biểu hiện nghi ngờ mắc bệnh hoặc thuộc nhóm có nguy cơ phơi nhiễm cao. Dấu hiệu điển hình nhất là ho khạc kéo dài trên hai đến ba tuần không rõ nguyên nhân, dùng thuốc kháng sinh thông thường không thuyên giảm, có thể ho ra máu hoặc đờm vướng tia máu. Ngoài ra, các biểu hiện toàn thân như sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi đêm, mệt mỏi suy nhược, chán ăn và sụt cân không giải thích được cũng là lý do cần kiểm tra sớm.

Người có tiền sử tiếp xúc thường xuyên, sinh hoạt chung phòng với người đang mắc lao phổi hoạt động cần được tầm soát định kỳ. Những đối tượng suy giảm miễn dịch như người nhiễm HIV, bệnh nhân đái tháo đường kiểm soát kém, người mắc bệnh thận mạn tính, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticoid kéo dài cũng được khuyến cáo làm xét nghiệm khi có bất kỳ triệu chứng hô hấp bất thường nào. Việc phát hiện sớm giúp ngăn ngừa vi khuẩn lao lây lan rộng ra cộng đồng và nâng cao hiệu quả hồi phục.

Các phương pháp xét nghiệm lao phổi phổ biến hiện nay

Hiện nay y học sử dụng nhiều phương pháp xét nghiệm kết hợp để chẩn đoán chính xác vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis trong cơ thể người bệnh. Phương pháp cơ bản và phổ biến nhất là xét nghiệm soi kính hiển vi trực tiếp tìm trực khuẩn kháng cồn toan trong mẫu đờm. Kỹ thuật này thực hiện nhanh, chi phí hợp lý nhưng độ nhạy phụ thuộc vào lượng vi khuẩn có trong bệnh phẩm. Để tăng độ chính xác, xét nghiệm sinh học phân tử như GeneXpert MTB/RIF thường được ưu tiên vì vừa phát hiện nhanh ADN của vi khuẩn lao chỉ trong vài giờ, vừa đánh giá được tình trạng kháng thuốc Rifampicin.

Bên cạnh đó, nuôi cấy vi khuẩn lao trên môi trường lỏng hoặc đặc vẫn được coi là tiêu chuẩn vàng giúp xác định chắc chắn vi khuẩn sống và làm kháng sinh đồ, dù cần vài tuần để có kết quả. Về chẩn đoán hình ảnh, chụp X-quang tim phổi thẳng giúp phát hiện các nốt thâm nhiễm, hang lao hoặc tổn thương mô kẽ đặc trưng. Bác sĩ cũng có thể chỉ định thêm xét nghiệm nội màng Mantoux hoặc xét nghiệm giải phóng Interferon-gamma trong máu để kiểm tra tình trạng nhiễm lao tiềm ẩn.

Hướng dẫn chuẩn bị và kỹ thuật lấy mẫu đờm đúng cách

Mẫu đờm là bệnh phẩm quan trọng nhất quyết định độ chuẩn xác của phần lớn các xét nghiệm lao phổi. Để kết quả không bị sai lệch, mẫu bệnh phẩm phải là dịch tiết sâu từ đường hô hấp dưới chứ không phải nước bọt hay dịch mũi họng. Thời điểm tốt nhất để lấy mẫu là vào sáng sớm ngay sau khi thức dậy, lúc lượng đờm ứ đọng qua đêm trong phế quản đạt nồng độ vi khuẩn cao nhất. Thông thường người bệnh sẽ được hướng dẫn lấy từ hai đến ba mẫu đờm ở các thời điểm khác nhau theo quy định chuyên môn.

Trước khi khạc đờm, người bệnh cần súc miệng kỹ bằng nước lọc sạch để loại bỏ cặn thức ăn thừa, không sử dụng nước súc miệng diệt khuẩn vì có thể làm chết vi khuẩn lao trong mẫu thử. Sau đó, ngồi hoặc đứng ở tư thế thoải mái tại khu vực thông thoáng theo hướng dẫn của nhân viên y tế, hít sâu thở chậm vài lần rồi ho thật mạnh từ sâu trong lồng ngực để tống đờm vào lọ chứa vô trùng. Sau khi đậy chặt nắp, lọ đờm cần được chuyển ngay về phòng xét nghiệm để xử lý bảo quản đúng kỹ thuật.

Ý nghĩa của kết quả xét nghiệm âm tính và dương tính

Việc đọc và diễn giải kết quả xét nghiệm lao phổi cần sự phối hợp của bác sĩ lâm sàng dựa trên nhiều yếu tố chứ không chỉ dựa vào một phiếu trả lời đơn lẻ. Khi kết quả soi đờm hoặc GeneXpert báo dương tính, điều đó khẳng định sự hiện diện của vi khuẩn lao hoặc vật liệu di truyền của chúng trong bệnh phẩm, người bệnh sẽ được xếp vào diện lao hoạt động và cần khởi động phác đồ điều trị kháng lao chuẩn dưới sự quản lý của chương trình y tế.

Ngược lại, nếu kết quả trả về âm tính, điều này chỉ mang ý nghĩa là không tìm thấy vi khuẩn lao trong mẫu bệnh phẩm cụ thể đó tại thời điểm kiểm tra. Người bệnh vẫn có thể mắc bệnh nếu lượng vi khuẩn bài xuất ra ngoài quá ít hoặc lấy mẫu chưa đạt chuẩn. Trong tình huống này, nếu hình ảnh X-quang phổi có tổn thương nghi ngờ hoặc triệu chứng lâm sàng tiến triển nặng, bác sĩ sẽ chỉ định lấy lại mẫu đờm vào ngày tiếp theo, thực hiện thêm chụp cắt lớp vi tính lồng ngực hoặc nội soi phế quản lấy dịch rửa phế nang để không bỏ sót ca bệnh.

Lưu ý an toàn

Kết quả xét nghiệm lao phổi cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện cùng với triệu chứng lâm sàng và hình ảnh X-quang, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh hay thuốc chống lao để tự điều trị tại nhà khi chưa có kết luận y khoa. Thuốc điều trị lao đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt về thời gian và sự phối hợp thuốc nhằm tránh hiện tượng kháng thuốc nguy hiểm. Nếu có tiền sử dị ứng, bệnh lý gan thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho nhân viên y tế trước khi bắt đầu phác đồ.

Tóm tắt

Xét nghiệm lao phổi là bước kiểm tra quan trọng giúp phát hiện sớm bệnh lý và ngăn ngừa nguồn lây cho người thân. Khi gặp các dấu hiệu nghi ngờ như ho kéo dài, sụt cân hay sốt nhẹ về chiều, việc chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa lao và bệnh phổi sẽ giúp người bệnh được thăm khám, hướng dẫn kỹ thuật lấy mẫu chuẩn xác và nhận tư vấn phác đồ phù hợp.