Nhiễm khuẩn đường hô hấp có nên dùng kháng sinh không?

Nhiễm khuẩn đường hô hấp có nên dùng kháng sinh là gì?

Đường hô hấp là cơ quan cửa ngõ thường xuyên tiếp xúc với môi trường bên ngoài, do đó rất dễ bị tấn công bởi các tác nhân gây bệnh. Tình trạng viêm nhiễm tại đường hô hấp trên bao gồm mũi, xoang, họng, thanh quản hoặc đường hô hấp dưới gồm khí quản, phế quản và phổi có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Mặc dù triệu chứng bên ngoài như ho, khạc đờm, nghẹt mũi và sốt có thể khá tương đồng, bản chất của nhiễm khuẩn và nhiễm virus là hai quá trình bệnh sinh riêng biệt. Kháng sinh là nhóm thuốc sinh học hoặc hóa học có khả năng kìm hãm sự nhân lên hoặc tiêu diệt trực tiếp tế bào vi khuẩn. Do cơ chế tác động đặc hiệu lên cấu trúc thành tế bào hoặc quá trình sinh tổng hợp của vi khuẩn, kháng sinh không thể can thiệp vào vòng đời của virus. Do đó, việc xác định chính xác người bệnh có nhiễm khuẩn hay không đóng vai trò quyết định trong việc cân nhắc sử dụng nhóm thuốc này.

Sự khác biệt giữa nhiễm khuẩn và nhiễm virus đường hô hấp

Bệnh lý đường hô hấp có thể bắt nguồn từ virus hoặc vi khuẩn, trong đó phần lớn các đợt viêm đường hô hấp trên cấp tính như cảm lạnh, viêm họng hay viêm phế quản ban đầu thường do virus gây ra. Thuốc kháng sinh chỉ phát huy tác dụng tiêu diệt hoặc kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn, hoàn toàn không có hiệu lực đối với các chủng virus.

Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng cứ xuất hiện ho, sốt, đau họng hoặc chảy mũi là cần uống kháng sinh ngay để bệnh mau khỏi. Trên thực tế, nếu nguyên nhân là do virus, hệ thống miễn dịch của cơ thể sẽ tự đào thải mầm bệnh sau một khoảng thời gian nghỉ ngơi và chăm sóc hợp lý. Việc phân biệt rõ hai tác nhân này đòi hỏi quá trình thăm khám lâm sàng cùng các đánh giá chuyên môn của bác sĩ.

Những trường hợp viêm đường hô hấp cần chỉ định thuốc kháng sinh

Kháng sinh chỉ được chỉ định khi bác sĩ xác định hoặc có bằng chứng lâm sàng rõ ràng về tình trạng nhiễm khuẩn đường hô hấp. Một số bệnh cảnh điển hình cần đến kháng sinh bao gồm viêm họng hạt do liên cầu khuẩn nhóm A, viêm phổi do vi khuẩn, viêm tai giữa cấp ứ mủ hoặc viêm xoang do vi khuẩn kéo dài và không tự thoái lui.

Ngoài ra, ở một số trường hợp nhiễm virus ban đầu, niêm mạc đường hô hấp bị tổn thương tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập và phát triển, gọi là hiện tượng bội nhiễm vi khuẩn. Khi xuất hiện tình trạng bội nhiễm với các biểu hiện sốt cao tái phát, suy giảm thể trạng hoặc đờm mủ kéo dài, bác sĩ chuyên khoa hô hấp sẽ cân nhắc kê đơn loại kháng sinh phù hợp với phổ tác dụng hướng tới chủng vi khuẩn nghi ngờ.

Nguy cơ khi tự ý dùng thuốc kháng sinh trị bệnh hô hấp

Việc tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh khi chưa có chỉ định y khoa mang lại nhiều hệ lụy tiêu cực. Hậu quả phổ biến nhất là tình trạng kháng kháng sinh, khi vi khuẩn biến đổi để tồn tại trước tác dụng của thuốc, khiến cho các lần nhiễm trùng trong tương lai trở nên khó điều trị hơn và đòi hỏi những phác đồ phức tạp, tốn kém.

Bên cạnh nguy cơ kháng thuốc, lạm dụng kháng sinh còn có thể tiêu diệt hệ vi sinh vật có lợi trong cơ thể, đặc biệt là lợi khuẩn đường ruột, gây ra tiêu chảy, đau bụng hoặc viêm đại tràng giả mạc. Người bệnh cũng có thể đối mặt với các phản ứng dị ứng thuốc từ mức độ nhẹ như nổi mề đay, ngứa ngáy đến mức độ nguy hiểm như sốc phản vệ, đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Nguyên tắc sử dụng thuốc kháng sinh an toàn và hiệu quả

Khi được bác sĩ chỉ định dùng kháng sinh điều trị nhiễm khuẩn đường hô hấp, người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối nguyên tắc đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng thời gian và đúng khoảng cách giữa các lần uống trong ngày. Không được tự ý tăng liều với hy vọng bệnh nhanh khỏi, cũng như không tự ý giảm liều làm nồng độ thuốc không đủ ức chế vi khuẩn.

Một lưu ý rất quan trọng là phải uống đủ liệu trình được chỉ định, thông thường kéo dài từ vài ngày đến một hoặc hai tuần tùy loại nhiễm khuẩn, ngay cả khi các triệu chứng sốt hay ho đã thuyên giảm rõ rệt. Tuyệt đối không giữ lại lượng thuốc thừa để tự điều trị cho các đợt ốm sau hoặc chia sẻ đơn thuốc của mình cho người khác, bởi thể trạng và tác nhân gây bệnh ở mỗi cá nhân là hoàn toàn khác biệt.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về việc sử dụng thuốc kháng sinh chỉ mang tính chất tham khảo và nâng cao nhận thức y tế cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh tại nhà thuốc khi chưa có đơn của bác sĩ. Trong quá trình dùng thuốc, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu dị ứng, phát ban, khó thở hoặc rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng, cần ngưng dùng và đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Việc dùng thuốc kháng sinh cho nhiễm khuẩn đường hô hấp cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ. Người bệnh không nên tự ý mua thuốc hoặc ngưng điều trị giữa chừng để bảo vệ sức khỏe bản thân và hạn chế tình trạng kháng thuốc trong cộng đồng. Khi có biểu hiện bất thường, việc thăm khám tại cơ sở y tế là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất.