Nguyên nhân dẫn đến chứng ngứa mắt và cách xử trí

Nguyên nhân ngứa mắt là gì?

Chứng ngứa mắt là tình trạng kích ứng bề mặt nhãn cầu và vùng da quanh mi mắt, kích thích phản xạ cọ xát hoặc dụi mắt liên tục. Hiện tượng này xuất hiện khi các thụ thể thần kinh cảm giác ở kết mạc, giác mạc hoặc bờ mi bị tác động bởi các chất trung gian hóa học gây viêm hoặc do ma sát cơ học kéo dài. Cảm giác ngứa có thể diễn ra đơn độc hoặc đi kèm hàng loạt biểu hiện khác như đỏ mắt, chảy nước mắt, cộm rát và sưng nề mi mắt.

Về mặt lâm sàng, ngứa mắt không phải là một bệnh độc lập mà là triệu chứng biểu hiện của nhiều tình trạng nhãn khoa khác nhau, từ kích ứng môi trường nhẹ đến các bệnh lý viêm bề mặt nhãn cầu phức tạp. Nhận diện chính xác tính chất cơn ngứa cùng các dấu hiệu đi kèm sẽ giúp người bệnh có hướng xử trí phù hợp, tránh để tổn thương lan rộng sang các cấu trúc sâu hơn của mắt.

Những nguyên nhân phổ biến kích hoạt phản xạ ngứa mắt

Cảm giác ngứa ngáy ở mắt có thể bắt nguồn từ phản ứng quá mẫn khi tiếp xúc với các dị nguyên như phấn hoa, mạt bụi nhà, lông thú nuôi hoặc hóa chất tẩy rửa. Hiện tượng này thường kích thích cơ thể giải phóng histamin, gây ngứa rát, đỏ mắt và chảy nước mắt liên tục. Bên cạnh dị ứng, hội chứng khô mắt cũng là căn nguyên phổ biến khi tuyến lệ suy giảm tiết nước mắt hoặc nước mắt bốc hơi quá nhanh, khiến bề mặt nhãn cầu mất đi lớp màng ẩm bảo vệ tự nhiên.

Một nhóm nguyên nhân khác xuất phát từ các bệnh lý viêm nhiễm như viêm kết mạc dị ứng, viêm kết mạc do virus, vi khuẩn hoặc viêm bờ mi. Tình trạng tắc nghẽn tuyến meibomian ở mi mắt dễ tạo điều kiện cho vi khuẩn tích tụ, hình thành vảy bám ở chân lông mi và gây kích ứng dai dẳng. Ngoài ra, thói quen sử dụng kính áp tròng sai cách, làm việc kéo dài trước màn hình máy tính hoặc tiếp xúc thường xuyên với khói bụi đô thị cũng làm tăng nguy cơ tổn thương màng nước mắt, dẫn đến phản xạ ngứa ngáy khó chịu.

Cách phân biệt ngứa mắt do dị ứng và viêm nhiễm khuẩn

Để có hướng xử trí chính xác, người bệnh cần phân biệt giữa ngứa mắt do dị ứng đơn thuần và ngứa kèm nhiễm trùng bề mặt nhãn cầu. Ngứa do phản ứng dị ứng thường xảy ra đồng thời ở cả hai mắt, đi kèm cảm giác cay rát nhẹ, phù màng kết mạc, mi mắt sưng húp và tiết dịch trong suốt, lỏng như nước mắt. Tình trạng này hay tái phát theo mùa hoặc bùng phát ngay sau khi tiếp xúc với yếu tố gây kích ứng quen thuộc.

Ngược lại, tình trạng ngứa do viêm kết mạc nhiễm trùng thường bắt đầu từ một mắt rồi lan sang mắt còn lại sau vài ngày. Bệnh nhân có thể xuất hiện dịch tiết màu vàng đục hoặc xanh, tạo thành dử mắt dính chặt mi sau khi ngủ dậy, kèm theo cảm giác cộm xốn như có cát bên trong. Một số trường hợp viêm nhiễm nặng còn gây đau nhức nhãn cầu, sợ ánh sáng và suy giảm thị lực tạm thời. Việc phân định các biểu hiện này giúp định hướng chính xác người bệnh cần tự chăm sóc làm dịu hay cần can thiệp y tế tức thì.

Biện pháp chăm sóc và xoa dịu cơn ngứa mắt tại nhà

Khi xuất hiện cơn ngứa cấp tính, biện pháp đầu tiên và hữu hiệu là chườm lạnh lên vùng mắt nhắm kín trong khoảng mười đến mười lăm phút. Nhiệt độ thấp giúp làm co các mạch máu nhỏ dưới kết mạc, giảm sưng nề và ức chế tạm thời dẫn truyền cảm giác ngứa lên hệ thần kinh. Người bệnh cũng có thể nhỏ dung dịch nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản để rửa trôi dị nguyên bám dính và bổ sung độ ẩm cho màng phim nước mắt.

Song song đó, việc vệ sinh bờ mi mắt mỗi ngày bằng gạc sạch tẩm nước ấm hoặc dung dịch chuyên dụng dành cho mắt sẽ giúp làm thông thoáng các tuyến dầu nhờn, hạn chế vảy gàu tích tụ chân mi. Trong suốt thời gian mắt đang bị kích ứng, cần ngưng hoàn toàn việc sử dụng kính áp tròng, không trang điểm vùng mắt và hạn chế để mắt tiếp xúc trực tiếp với luồng gió điều hòa hoặc khói thuốc lá. Người bệnh tuyệt đối không được dùng tay dụi mắt vì lực ma sát dễ làm trợt biểu mô giác mạc và đưa thêm mầm bệnh vào sâu bên trong.

Nguyên tắc can thiệp y khoa cho tình trạng ngứa mắt kéo dài

Nếu các biện pháp chăm sóc thông thường không mang lại hiệu quả, việc thăm khám tại cơ sở chuyên khoa mắt là điều cần thiết để xác định phác đồ điều trị phù hợp. Đối với ngứa do viêm kết mạc dị ứng, bác sĩ có thể cân nhắc các nhóm thuốc nhỏ mắt kháng histamin, thuốc ổn định dưỡng bào hoặc thuốc nhỏ mắt kết hợp để ức chế quá trình giải phóng hóa chất trung gian gây ngứa. Những trường hợp khô mắt mạn tính thường được hướng dẫn dùng nước mắt nhân tạo dạng gel hoặc dung dịch đậm đặc nhằm kéo dài thời gian lưu giữ độ ẩm trên nhãn cầu.

Khi nguyên nhân được xác định do vi khuẩn hoặc viêm bờ mi tiến triển, bác sĩ chuyên khoa có thể chỉ định thuốc nhỏ mắt kháng sinh hoặc thuốc mỡ bôi mắt chuyên dụng trong thời gian ngắn. Đối với các đợt viêm dị ứng mức độ nặng, thuốc kháng viêm dạng nhỏ giọt có thể được sử dụng nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định để phòng tránh tác dụng phụ lên áp lực nội nhãn. Bệnh nhân không được tự ý mua thuốc điều trị khi chưa có chẩn đoán chính xác từ bác sĩ nhãn khoa.

Những dấu hiệu cảnh báo cần đi khám bác sĩ mắt ngay

Mặc dù phần lớn trường hợp ngứa mắt là lành tính, người bệnh không nên chủ quan khi triệu chứng đi kèm các dấu hiệu cảnh báo tổn thương cấu trúc nhãn cầu. Cần đến ngay bệnh viện hoặc phòng khám mắt nếu mắt có biểu hiện đau nhức dữ dội, đau sâu trong hốc mắt hoặc giảm sút thị lực, nhìn mờ đột ngột. Đây có thể là triệu chứng của viêm loét giác mạc, viêm màng bồ đào hoặc tăng nhãn áp cấp tính.

Ngoài ra, tình trạng đỏ mắt lan rộng kèm chảy mủ đặc, mi mắt sưng nề biến dạng, không thể mở mắt bình thường hoặc có dị vật bắn vào mắt cũng là những trường hợp cần cấp cứu nhãn khoa. Người bệnh có tiền sử mắc các bệnh lý tự miễn hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính tại mắt khi bị ngứa tái phát nhiều lần cũng cần được bác sĩ đánh giá toàn diện để điều chỉnh phương pháp kiểm soát kịp thời.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe tổng quan, không thay thế cho việc thăm khám và chẩn đoán của bác sĩ chuyên khoa mắt. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại lá cây, tinh dầu để xông đắp mắt hoặc tự mua thuốc nhỏ mắt chứa thành phần co mạch, corticoid mà không có chỉ định y khoa. Khi mắt có dấu hiệu đau nhức, nhìn mờ hoặc chảy mủ, cần đến cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra kịp thời.

Tóm tắt

Ngứa mắt là phản ứng phổ biến trước các tác nhân môi trường hoặc bệnh lý nhãn khoa. Việc nhận biết sớm nguồn gốc gây kích ứng, kết hợp giữ vệ sinh mắt và không dụi tay sẽ giúp giảm nhanh sự khó chịu. Người bệnh nên chủ động thăm khám chuyên khoa mắt khi triệu chứng kéo dài để bảo vệ thị lực an toàn.