Hạ đường huyết ở trẻ em: Nguyên nhân và cách xử trí

Hạ đường huyết trẻ em là gì?

Hạ đường huyết ở trẻ em xảy ra khi cơ thể không duy trì đủ nồng độ đường cần thiết trong tuần hoàn để nuôi dưỡng các cơ quan. Glucose đóng vai trò là nguồn nhiên liệu chính yếu cho mọi hoạt động chuyển hóa của tế bào, đặc biệt hệ thần kinh trung ương của trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn năng lượng này do não chưa có khả năng tự dự trữ đường. Khi lượng đường huyết sụt giảm nhanh chóng, các phản ứng bù trừ của cơ thể sẽ được kích hoạt để giải phóng hormone làm tăng đường máu, đồng thời phát tín hiệu cảnh báo ra bên ngoài. Nếu tình trạng thiếu hụt glucose không được bù đắp kịp thời, các tế bào thần kinh sẽ bị suy giảm chức năng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến ý thức và sự phát triển trí não lâu dài của trẻ nhỏ. Do đó, việc theo dõi đường huyết và phát hiện sớm các bất thường là vô cùng cần thiết.

Những yếu tố gây hạ đường huyết thường gặp ở trẻ nhỏ

Nồng độ đường trong máu của trẻ có thể giảm sút do nhiều yếu tố sinh lý và bệnh lý khác nhau. Một trong những lý do phổ biến nhất ở trẻ nhỏ là chế độ ăn uống không đảm bảo, trẻ bỏ bữa, kén ăn hoặc phải nhịn đói trong thời gian dài khi cơ thể đang tiêu hao nhiều năng lượng. Trẻ mắc các bệnh lý cấp tính như nhiễm trùng đường tiêu hóa, tiêu chảy, nôn mửa kéo dài cũng rất dễ bị cạn kiệt nguồn glycogen dự trữ tại gan.

Bên cạnh yếu tố ăn uống, hạ đường huyết còn liên quan mật thiết đến các bệnh lý nội tiết hoặc rối loạn chuyển hóa bẩm sinh. Ở những trẻ mắc đái tháo đường đang sử dụng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết, việc dùng quá liều hoặc ăn không đủ lượng tinh bột sau tiêm là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tụt đường huyết đột ngột. Ngoài ra, tình trạng tăng tiết insulin quá mức do u tế bào đảo tụy, suy giảm hormone tuyến thượng thận, tuyến yên hoặc rối loạn chuyển hóa acid béo bẩm sinh cũng khiến cơ thể trẻ mất khả năng tự cân bằng đường huyết.

Biểu hiện cảnh báo sớm cơn tụt đường huyết ở trẻ

Dấu hiệu hạ đường huyết ở trẻ em diễn biến khá nhanh và có thể thay đổi tùy thuộc vào độ tuổi cũng như mức độ sụt giảm glucose. Ở giai đoạn sớm, phụ huynh có thể nhận thấy trẻ đột ngột thay đổi tâm trạng, trở nên quấy khóc vô cớ, cáu gắt, mệt mỏi hoặc than đói lả. Da của trẻ thường tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, run rẩy tay chân, tim đập nhanh và có cảm giác hoa mắt, chóng mặt.

Đối với trẻ sơ sinh và nhũ nhi chưa biết nói, biểu hiện thường kín đáo hơn như bú kém, bỏ bú, thân nhiệt hạ, người mềm nhược hoặc ngủ li bì khó đánh thức. Khi đường huyết tiếp tục giảm sâu mà không được can thiệp, lượng đường cung cấp cho não bộ bị thiếu hụt nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng nói lắp, nhìn mờ, lơ mơ, mất phương hướng. Trong trường hợp nặng, trẻ có thể rơi vào trạng thái co giật toàn thân hoặc hôn mê sâu, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Các bước sơ cứu bước đầu và chăm sóc trẻ tại nhà

Ngay khi phát hiện trẻ có triệu chứng tụt đường huyết và trẻ vẫn còn hoàn toàn tỉnh táo, phụ huynh cần cho trẻ ngồi hoặc nằm nghỉ ngơi ở nơi an toàn. Bước can thiệp đầu tiên là bổ sung ngay nguồn carbohydrate hấp thu nhanh như nửa cốc nước ép trái cây, nước đường ấm, sữa tươi có đường hoặc vài viên kẹo ngọt. Lượng đường này sẽ nhanh chóng đi vào máu để nâng chỉ số glucose lên mức an toàn.

Sau khoảng 15 phút từ lúc cho trẻ bổ sung đường nhanh, nếu có sẵn máy đo đường huyết cá nhân, phụ huynh nên kiểm tra lại chỉ số của trẻ. Khi trẻ đã tỉnh táo và ổn định hơn, cần cho trẻ ăn thêm một bữa phụ chứa tinh bột phức hợp như bánh quy, cháo ấm hoặc lát bánh mì để giữ lượng đường không bị tụt trở lại. Trong trường hợp trẻ lơ mơ, bất tỉnh hoặc nôn ói liên tục, gia đình tuyệt đối không cố ép trẻ ăn uống mà phải lập tức đưa trẻ đến phòng cấp cứu gần nhất để được nhân viên y tế xử trí tĩnh mạch kịp thời.

Biện pháp chăm sóc dinh dưỡng và phòng ngừa tái phát

Để hạn chế nguy cơ tái diễn các cơn hạ đường huyết, phụ huynh cần xây dựng cho trẻ thói quen ăn uống khoa học và điều độ. Bữa ăn hàng ngày của trẻ nên được chia nhỏ, bao gồm 3 bữa chính kèm theo các bữa phụ hợp lý, không để trẻ nhịn đói quá lâu hoặc vận động thể lực cường độ cao khi bụng rỗng. Khẩu phần ăn cần cung cấp đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng, đặc biệt là nguồn carbohydrate phức hợp từ ngũ cốc nguyên hạt, khoai củ, rau xanh và protein lành mạnh.

Đối với những trẻ đã được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường hoặc có tiền sử rối loạn chuyển hóa, gia đình cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa nhi. Cha mẹ nên chuẩn bị sẵn kẹo ngọt hoặc viên glucose trong balo khi trẻ đi học hoặc tham gia hoạt động ngoại khóa. Việc thông báo tình trạng sức khỏe của trẻ cho giáo viên và người chăm sóc cũng là biện pháp quan trọng giúp phát hiện và hỗ trợ kịp thời khi trẻ gặp sự cố ngoài gia đình.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị y khoa. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc điều chỉnh đường huyết hoặc cho trẻ uống nước, ăn thức ăn khi trẻ đang co giật, hôn mê. Mọi trường hợp hạ đường huyết tái diễn nhiều lần cần được đưa đến bác sĩ chuyên khoa nhi thăm khám để tìm nguyên nhân gốc rễ.

Tóm tắt

Hạ đường huyết ở trẻ em là tình huống y khoa cần được phát hiện sớm và can thiệp đúng phương pháp. Phụ huynh không nên chủ quan tự ý điều trị kéo dài tại nhà nếu các đợt tụt đường huyết tái diễn. Việc đưa trẻ đến cơ sở y tế để thăm khám, xác định nguyên nhân nền và nhận tư vấn dinh dưỡng từ bác sĩ là chìa khóa bảo vệ sự phát triển toàn diện của trẻ.