Nguyên nhân gây ra cơn suy thượng thận cấp và các yếu tố kích phát thường gặp
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Cơn suy thượng thận cấp là một biến cố y khoa khẩn cấp, xuất hiện khi nồng độ các hormone thiết yếu của vỏ thượng thận, đặc biệt là cortisol, sụt giảm nghiêm trọng và không đáp ứng kịp nhu cầu sinh lý của cơ thể. Tình trạng này dẫn đến tụt huyết áp nặng, rối loạn điện giải và suy tuần hoàn đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.
Phần lớn các trường hợp khởi phát đều bắt nguồn từ những nguyên nhân cụ thể, bao gồm việc lạm dụng hoặc ngừng thuốc corticoid không đúng cách, các đợt nhiễm trùng cấp tính trên nền bệnh có sẵn, hoặc những tổn thương cấu trúc tuyến thượng thận đột ngột. Việc tìm hiểu rõ căn nguyên và yếu tố kích phát đóng vai trò nền tảng giúp người bệnh và người nhà chủ động có biện pháp phòng ngừa và xử trí thích hợp.
Nguyên nhân cơn suy thượng thận cấp là gì?
Tuyến thượng thận là tuyến nội tiết nhỏ nằm ở cực trên của mỗi quả thận, chịu trách nhiệm tiết ra các hormone sinh tồn bao gồm cortisol để điều hòa huyết áp, chuyển hóa năng lượng, hệ miễn dịch và aldosterone để cân bằng nước, muối khoáng trong cơ thể. Cơn suy thượng thận cấp xảy ra khi có sự suy kiệt đột ngột của các hormone này, khiến hệ tim mạch không duy trì được trương lực mạch máu, dẫn đến trụy mạch, hạ đường huyết và mất cân bằng điện giải nặng nề. Về mặt lâm sàng, cơn cấp thường phát triển trên hai bối cảnh chính: suy thượng thận nguyên phát do bản thân mô tuyến bị tổn thương nặng nề, hoặc suy thượng thận thứ phát do ức chế trục nội tiết bên trên hoặc do tác dụng phụ của thuốc điều trị ngoài cơ thể. Do diễn tiến diễn ra rất nhanh chóng, việc nắm vững các yếu tố căn nguyên gây ra cơn suy thượng thận cấp giúp kiểm soát nguy cơ hiệu quả và ngăn ngừa tình huống khẩn cấp xảy ra.
Ngưng đột ngột thuốc corticoid dùng dài ngày
Nguyên nhân phổ biến nhất trong thực hành y khoa hiện nay là tình trạng ngưng thuốc kháng viêm nhóm glucocorticoid một cách đột ngột sau thời gian dài điều trị. Khi người bệnh sử dụng các thuốc như prednisolone, dexamethasone hoặc methylprednisolone liên tục trong nhiều tuần, trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận sẽ bị ức chế mạnh mẽ, làm vỏ thượng thận giảm hoạt động và dần teo lại. Nếu cắt giảm liều quá nhanh hoặc dừng hẳn mà không qua giai đoạn giảm liều từ từ, tuyến thượng thận không thể ngay lập tức sản xuất đủ lượng cortisol đáp ứng nhu cầu sống của cơ thể, dẫn đến trụy tuần hoàn và khởi phát cơn cấp. Hiện tượng này cũng thường gặp ở những người vô tình sử dụng thuốc tễ, thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng giảm đau trôi nổi bị trộn hoạt chất corticoid.
Nhiễm trùng và căng thẳng thể chất cấp tính
Ở những bệnh nhân vốn đã mắc bệnh suy tuyến thượng thận mạn tính tiên phát như bệnh Addison hoặc suy tuyến thượng thận thứ phát do bệnh lý tuyến yên, nhu cầu hormone cortisol của cơ thể tương đối ổn định ở điều kiện bình thường. Tuy nhiên, khi cơ thể gặp phải các biến cố nhiễm trùng cấp tính như viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết, viêm ruột hoặc nhiễm khuẩn đường tiết niệu, nhu cầu tiêu thụ cortisol chống đỡ stress tăng vọt gấp nhiều lần. Nếu liều thuốc thay thế hằng ngày không được nhân viên y tế điều chỉnh tăng lên tương ứng để bù đắp sự thiếu hụt tương đối này, người bệnh sẽ nhanh chóng rơi vào cơn suy sụp chuyển hóa và suy tuần hoàn cấp tính. Căng thẳng thể chất nghiêm trọng từ chấn thương gãy xương hoặc phẫu thuật lớn cũng tạo ra cơ chế tương tự.
Tổn thương thực thể hoặc xuất huyết tại tuyến thượng thận
Xuất huyết tuyến thượng thận hai bên là một căn nguyên nội khoa cấp tính có thể phá hủy hoàn toàn mô tuyến thượng thận chỉ trong thời gian ngắn. Tình trạng này hay xảy ra trong bối cảnh nhiễm trùng huyết bùng phát do vi khuẩn não mô cầu, còn được gọi là hội chứng Waterhouse-Friderichsen, đi kèm rối loạn đông máu nội mạch lan tỏa. Ngoài ra, chấn thương bụng kín nặng đụng dập vùng hông lưng, phẫu thuật cắt bỏ tuyến thượng thận hai bên hoặc hội chứng kháng thể kháng phospholipid gây huyết khối tĩnh mạch thượng thận cũng khiến lượng hormone vỏ thượng thận tụt giảm đột ngột không thể phục hồi kịp. Thiếu máu cục bộ và nhồi máu tuyến yên sau khi mất máu nhiều lúc sinh nở trong hội chứng Sheehan cũng là nguyên nhân làm mất nguồn kích thích vỏ thượng thận sản sinh hormone.
Tương tác thuốc làm tăng chuyển hóa hoặc ức chế tổng hợp hormone
Một số loại dược phẩm khi dùng đồng thời có thể đẩy nhanh tốc độ thoái giáng cortisol tại gan hoặc ức chế trực tiếp quá trình sinh tổng hợp hormone vỏ thượng thận. Các thuốc chống động kinh như phenytoin, carbamazepine hoặc kháng sinh rifampicin kích thích mạnh men gan cytochrome P450, làm nồng độ hydrocortisone tự do trong máu giảm sút nghiêm trọng nếu không được bác sĩ điều chỉnh liều kịp thời. Mặt khác, các thuốc như ketoconazole liều cao hoặc etomidate dùng trong gây mê có khả năng phong tỏa các enzym tổng hợp steroid thượng thận. Khi phối hợp thuốc thiếu sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa, sự suy giảm nồng độ hormone tự do diễn ra nhanh chóng sẽ thúc đẩy một đợt suy sụp tuyến thượng thận cấp nguy kịch.
Lưu ý an toàn
Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị chuyên môn của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc, dừng thuốc hoặc thay đổi liều lượng các thuốc điều trị nội tiết và corticoid mà chưa có chỉ định từ bác sĩ phụ trách.
Tóm tắt
Hiểu rõ nguyên nhân gây ra cơn suy thượng thận cấp giúp người bệnh và người chăm sóc chủ động nhận diện sớm nguy cơ trước khi biến chứng nguy hiểm xảy ra. Việc tuân thủ điều trị, sử dụng thuốc hormone đúng hướng dẫn và giữ liên lạc chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa nội tiết đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ sức khỏe và duy trì sự an toàn lâu dài.
Nguồn tham khảo
- Klinische Pädiatrie: Glucocorticoid Withdrawal – Heterozygous Carriers of Congenital Adrenal Hyperplasia at Risk?
- American Chemical Society (ACS): Global and Targeted Metabolomics Evidence of the Protective Effect of Chinese Patent Medicine Jinkui Shenqi Pill on Adrenal Insufficiency after Acute Glucocorticoid Withdrawal in Rats
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Tại sao việc dừng thuốc corticoid đột ngột lại nguy hiểm?
Người bệnh đang dùng corticoid dài ngày không được tự ý ngừng thuốc đột ngột vì tuyến thượng thận bị ức chế chưa kịp hồi phục sản xuất cortisol nội sinh, dễ dẫn đến cơn suy thượng thận cấp nguy kịch.
Tình trạng căng thẳng tâm lý có trực tiếp gây cơn suy thượng thận cấp không?
Căng thẳng tinh thần thông thường hiếm khi gây suy thượng thận cấp, nhưng stress thể chất nặng như phẫu thuật, nhiễm trùng cấp hoặc chấn thương làm tăng vọt nhu cầu cortisol, dễ khởi phát cơn cấp ở người có sẵn bệnh nền.
Uống thuốc gia truyền trị đau khớp không rõ nguồn gốc có nguy cơ gì?
Thực phẩm chức năng trôi nổi, đặc biệt là thuốc gia truyền trị viêm xoang hoặc đau khớp, thường bị trộn tân dược nhóm corticoid. Sử dụng kéo dài sẽ làm teo vỏ thượng thận và gây cơn cấp khi người bệnh ngưng dùng.
Người mắc bệnh suy tuyến thượng thận cần lưu ý gì khi bị ốm sốt?
Người đã được chẩn đoán suy tuyến thượng thận mạn tính nên đeo thẻ thông tin y tế, chuẩn bị thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ và chủ động đi khám ngay khi xuất hiện sốt, tiêu chảy hay nhiễm trùng.
Cần thăm khám chuyên khoa nào để theo dõi chức năng tuyến thượng thận?
Bác sĩ chuyên khoa nội tiết là người trực tiếp thăm khám, làm các xét nghiệm hormone cần thiết, thiết lập phác đồ bù hormone phù hợp và hướng dẫn kế hoạch điều chỉnh liều an toàn trong các tình huống đặc biệt.
