Suy tuyến thượng thận thứ phát: Nguyên nhân, biểu hiện và cách phòng ngừa

Suy tuyến thượng thận thứ phát là gì?

Tuyến thượng thận là hai cơ quan nội tiết nhỏ nằm ở cực trên của hai quả thận, đảm nhận nhiệm vụ tổng hợp các hormone sinh mạng bao gồm cortisol và aldosterone. Trong cơ chế hoạt động bình thường, vùng hạ đồi tiết hormone CRH để kích thích tuyến yên tiết ACTH, từ đó ACTH truyền tín hiệu yêu cầu vỏ tuyến thượng thận giải phóng cortisol vào máu.

Đối với trường hợp suy tuyến thượng thận thứ phát, bản thân mô tuyến thượng thận ban đầu hoàn toàn khỏe mạnh và không bị tổn thương cấu trúc. Tuy nhiên, do tuyến yên gặp sự cố làm ngưng hoặc giảm tiết ACTH, tuyến thượng thận thiếu đi tín hiệu kích thích nên dần suy giảm chức năng tổng hợp cortisol. Điểm khác biệt quan trọng của thể thứ phát so với thể nguyên phát là nồng độ aldosterone thường ít bị ảnh hưởng vì hormone này được điều hòa chủ yếu qua hệ thống renin-angiotensin. Tình trạng này khiến người bệnh đối mặt với tình trạng kiệt sức kéo dài, rối loạn chuyển hóa đường và nguy cơ tụt huyết áp khi gặp căng thẳng.

Nguyên nhân phổ biến gây suy tuyến thượng thận thứ phát

Nguyên nhân hàng đầu gây suy tuyến thượng thận thứ phát trong cộng đồng là việc điều trị bằng corticoid kéo dài. Khi corticoid ngoại sinh được đưa vào cơ thể liên tục qua đường uống, đường tiêm, đường hít hoặc bôi ngoài da với liều cao, cơ thể sẽ ghi nhận nồng độ hormone dư thừa. Điều này kích hoạt cơ chế phản hồi ngược tiêu cực, làm cho vùng hạ đồi và tuyến yên ngừng sản xuất CRH và ACTH. Nếu người bệnh dừng thuốc đột ngột, tuyến yên chưa kịp khôi phục khả năng tiết ACTH, trong khi vỏ tuyến thượng thận đã bị teo mòn một phần do lâu ngày không hoạt động, dẫn đến suy thượng thận cấp tính hoặc mạn tính.

Bên cạnh nguyên nhân do thuốc, các bệnh lý tại vùng hạ đồi và tuyến yên cũng là yếu tố nguy cơ quan trọng. Khối u tuyến yên hoại tử hoặc chèn ép, chấn thương sọ não, phẫu thuật loại bỏ u tuyến yên hoặc u não, xạ trị vùng đầu mặt cổ hoặc các bệnh lý thâm nhiễm như sarcoidosis đều có thể phá hủy tế bào tiết ACTH. Ngoài ra, hội chứng Sheehan xảy ra ở phụ nữ sau sinh do mất máu nhiều gây hoại tử tuyến yên cũng là một nguyên nhân gây thiếu hụt ACTH thứ phát.

Các biểu hiện lâm sàng thường gặp của bệnh

Triệu chứng của suy tuyến thượng thận thứ phát thường khởi phát từ từ, diễn tiến âm thầm nên dễ bị nhầm lẫn với các tình trạng mệt mỏi thông thường hoặc suy nhược cơ thể. Người bệnh thường cảm thấy kiệt sức, yếu cơ, mệt mỏi kéo dài không cải thiện dù đã nghỉ ngơi. Đi kèm với đó là các rối loạn tiêu hóa như chán ăn, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng mơ hồ và sụt cân không rõ nguyên nhân.

Do thiếu hụt cortisol, người bệnh dễ bị hạ đường huyết, đặc biệt là khi nhịn ăn hoặc vào buổi sáng sớm, gây ra cảm giác chao đảo, vã mồ hôi và run tay chân. Tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng cũng thường xảy ra, khiến người bệnh bị hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế đột ngột. Khác với suy tuyến thượng thận nguyên phát, người bị suy thượng thận thứ phát thường không có dấu hiệu sạm da do nồng độ ACTH trong máu ở mức thấp. Tuy nhiên, nếu thiếu hụt ACTH đi kèm với thiếu các hormone tuyến yên khác, người bệnh có thể xuất hiện thêm biểu hiện chịu lạnh kém, khô da hoặc rối loạn kinh nguyệt.

Phương pháp chẩn đoán suy tuyến thượng thận thứ phát

Đánh giá tình trạng suy tuyến thượng thận thứ phát đòi hỏi sự kết hợp giữa khai thác tiền sử dùng thuốc và thực hiện các xét nghiệm chuyên khoa nội tiết. Bác sĩ sẽ chỉ định đo nồng độ cortisol huyết thanh vào lúc 8 giờ sáng. Nồng độ cortisol sáng sớm xuống rất thấp là gợi ý quan trọng cho tình trạng suy thượng thận.

Để phân biệt thể thứ phát với thể nguyên phát, xét nghiệm đo nồng độ ACTH lúc 8 giờ sáng được thực hiện. Ở bệnh nhân suy thượng thận thứ phát, nồng độ ACTH sẽ ở mức thấp hoặc thấp một cách không phù hợp so với nồng độ cortisol giảm. Trong những trường hợp kết quả chưa rõ ràng, nghiệm pháp kích thích bằng hormone synthetic ACTH hoặc nghiệm pháp hạ đường huyết bằng insulin có thể được tiến hành tại cơ sở y tế dưới sự giám sát chặt chẽ. Ngoài ra, chụp cộng hưởng từ MRI vùng tuyến yên – não được chỉ định để tìm kiếm tổn thương cấu trúc như u tuyến yên hoặc tổn thương vùng hạ đồi nếu nghi ngờ nguyên nhân thực thể.

Biện pháp phòng ngừa và quản lý nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa suy tuyến thượng thận thứ phát hiệu quả nhất là sử dụng các thuốc chứa corticosteroid đúng chỉ định và dưới sự quản lý của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc đông y không rõ nguồn gốc, thuốc gia truyền gắn nhãn giảm đau hoặc chữa bệnh xương khớp vì chúng thường chứa corticoid ẩn trộn lẫn. Khi được bác sĩ kê đơn corticoid để điều trị các bệnh lý tự miễn hay viêm nhiễm, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và không được ngưng thuốc đột ngột mà phải giảm liều từng bước theo lộ trình y khoa.

Đối với người đã được chẩn đoán suy tuyến thượng thận thứ phát, việc mang theo thẻ cảnh báo y tế hoặc vòng đeo tay ghi rõ thông tin bệnh lý là rất cần thiết. Khi gặp các tình trạng căng thẳng cấp tính như nhiễm trùng, sốt cao, chấn thương hoặc phẫu thuật, người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ nội tiết để được điều chỉnh tăng liều hormone tạm thời, tránh nguy cơ rơi vào đợt suy thượng thận cấp nguy hiểm đến tính mạng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục và tham khảo kiến thức y học phổ quát, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng, thay đổi liều lượng hoặc bắt đầu sử dụng các thuốc corticosteroid và liệu pháp hormone khi chưa có sự tư vấn chuyên môn. Khi có các triệu chứng mệt mỏi bất thường hoặc nghi ngờ suy tuyến thượng thận, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế uy tín để được khám và theo dõi đúng quy trình.

Tóm tắt

Suy tuyến thượng thận thứ phát là một rối loạn nội tiết nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và phòng ngừa được nếu người bệnh hiểu rõ nguyên nhân. Việc sử dụng thuốc corticoid hợp lý, không tự ý ngưng thuốc đột ngột và chủ động thăm khám y tế định kỳ là chìa khóa giúp bảo vệ sức khỏe và duy trì chất lượng cuộc sống ổn định.