Nguyên nhân bệnh zona và các biến chứng thường gặp

Nguyên nhân bệnh zona là gì?

Bệnh zona thần kinh, tên y khoa tiếng Anh là Herpes Zoster, là một bệnh nhiễm trùng do virus gây nên, biểu hiện đặc trưng bởi các dải ban đỏ và mụn nước mọc dọc theo đường đi của dây thần kinh cảm giác. Điểm nhận diện nổi bật của bệnh là thương tổn thường chỉ xuất hiện khu trú ở một bên cơ thể, không vượt qua đường giữa, kèm theo cảm giác bỏng rát, ngứa ngáy hoặc đau nhức dữ dội. Bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào nhưng phổ biến nhất ở người lớn tuổi và những người có sức đề kháng suy yếu. Mặc dù bệnh zona không đe dọa trực tiếp đến tính mạng ở đa số trường hợp, nhưng những cơn đau thần kinh và biến chứng đi kèm có thể gây ảnh hưởng sâu sắc đến sinh hoạt, tâm lý cũng như sức khỏe thể chất lâu dài của người mắc.

Cơ chế kích hoạt virus Varicella-zoster gây bệnh zona

Bệnh zona thần kinh có căn nguyên trực tiếp từ virus Varicella-zoster, tác nhân gây ra bệnh thủy đậu ở trẻ em và người trưởng thành. Sau khi đợt nhiễm thủy đậu nguyên phát kết thúc, hệ miễn dịch kiểm soát được triệu chứng lâm sàng nhưng không tiêu diệt hoàn toàn mầm bệnh. Thay vào đó, virus di chuyển dọc theo các sợi thần kinh cảm giác và khu trú âm thầm tại các hạch rễ sau của tủy sống hoặc hạch dây thần kinh sọ não trong trạng thái ngủ đông suốt nhiều năm.

Khi gặp điều kiện thuận lợi, đặc biệt là khi hàng rào bảo vệ tự nhiên suy giảm, virus Varicella-zoster bắt đầu nhân lên và hoạt động trở lại. Chúng di chuyển ngược theo đường dây thần kinh cảm giác ra ngoài rìa da tương ứng với phân vùng phân bố thần kinh (dermatome). Sự di chuyển và nhân lên này gây phản ứng viêm cấp tính dọc theo dây thần kinh, dẫn đến cảm giác bỏng rát dữ dội kèm theo những cụm mụn nước đặc trưng mọc khu trú ở một bên cơ thể.

Các yếu tố nguy cơ khiến bệnh zona dễ bùng phát

Sự tái bùng phát của virus Varicella-zoster thường liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm của hệ thống miễn dịch qua trung gian tế bào. Tuổi tác là yếu tố nguy cơ hàng đầu, bởi quá trình lão hóa tự nhiên khiến khả năng chống đỡ của cơ thể đối với các mầm bệnh tiềm ẩn suy yếu dần theo thời gian. Những người từ 50 tuổi trở lên ghi nhận tỷ lệ bùng phát bệnh cao hơn rõ rệt so với nhóm dân số trẻ tuổi.

Bên cạnh yếu tố tuổi tác, tình trạng suy giảm miễn dịch do bệnh lý nền như đái tháo đường, ung thư, nhiễm HIV/AIDS hoặc các bệnh lý tự miễn cũng tạo cơ hội cho virus trỗi dậy. Những người đang trải qua các liệu trình y khoa ức chế miễn dịch, xạ trị, hóa trị hoặc sử dụng corticosteroid kéo dài có nguy cơ cao phát triển bệnh zona. Ngoài ra, trạng thái căng thẳng tâm lý kéo dài, sang chấn thể chất, phẫu thuật lớn hoặc tình trạng kiệt sức cũng là những yếu tố thúc đẩy virus thoát khỏi trạng thái ức chế ban đầu.

Biến chứng đau dây thần kinh sau zona kéo dài

Biến chứng thường gặp và dai dẳng nhất của bệnh zona là tình trạng đau dây thần kinh sau zona (postherpetic neuralgia). Biến chứng này được xác định khi cơn đau rát bỏng, giật nhói hoặc cảm giác châm chích tiếp tục kéo dài trên 90 ngày sau khi tổn thương mụn nước trên da đã lành sẹo hoàn toàn. Đau sau zona xuất phát từ hiện tượng sợi thần kinh cảm giác bị tổn thương và xơ hóa trong đợt viêm cấp tính, khiến tín hiệu truyền về não bị rối loạn.

Tình trạng đau nhức này thường nghiêm trọng hơn ở người cao tuổi, có thể nhạy cảm đến mức chỉ một va chạm nhẹ của quần áo hay làn gió thoảng qua cũng gây đau dữ dội. Cơn đau kéo dài triền miên làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống, dẫn đến mất ngủ mạn tính, sụt cân, lo âu và trầm cảm kéo dài. Việc điều trị biến chứng này đòi hỏi sự phối hợp kiên trì giữa các nhóm thuốc giảm đau thần kinh chuyên biệt dưới sự chỉ định chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa thần kinh.

Biến chứng nguy hiểm tại mắt, tai và các cơ quan khác

Khi virus Varicella-zoster tái hoạt ở nhánh mắt của dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh sọ số V), người bệnh đối mặt với biến chứng zona mắt vô cùng nguy hiểm. Tình trạng này có thể gây viêm kết mạc, viêm giác mạc, viêm màng bồ đào và tăng nhãn áp thứ phát. Tổn thương giác mạc sâu có nguy cơ để lại sẹo vĩnh viễn, dẫn đến suy giảm thị lực hoặc thậm chí mù lòa nếu không được thăm khám chuyên khoa mắt kịp thời.

Một biến chứng sọ não khác là hội chứng Ramsay Hunt, xảy ra khi virus tấn công vào hạch gối của dây thần kinh mặt (dây thần kinh số VII). Người bệnh xuất hiện mụn nước trong ống tai ngoài, vành tai hoặc vòm họng kèm theo liệt mặt một bên, méo miệng, giảm thính lực, ù tai và chóng mặt dữ dội. Ngoài ra, tổn thương da do zona nếu chăm sóc không đúng cách rất dễ bội nhiễm vi khuẩn tụ cầu hoặc liên cầu, dẫn đến viêm mô tế bào, áp xe da và để lại vết sẹo lõm sâu mất thẩm mỹ. Ở những người suy giảm miễn dịch nặng, virus còn có thể lan tỏa vào hệ thần kinh trung ương gây viêm màng não hoặc viêm não đe dọa tính mạng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục y khoa thường thức, không thay thế cho chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ zona, người bệnh tuyệt đối không tự ý đắp lá cây, bôi thuốc dân gian hoặc dùng kim chọc vỡ mụn nước vì rất dễ gây bội nhiễm vi khuẩn và hoại tử da. Cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn dùng thuốc kháng virus trong vòng 72 giờ đầu kể từ khi phát ban.

Tóm tắt

Bệnh zona thần kinh bắt nguồn từ sự tái hoạt của virus Varicella-zoster và có thể để lại nhiều biến chứng dai dẳng nếu không được chăm sóc y tế kịp thời. Việc phát hiện sớm tổn thương da kèm đau rát giúp người bệnh tiếp cận phác đồ kháng virus thích hợp, giảm đáng kể nguy cơ đau dây thần kinh kéo dài hoặc tổn thương thị lực. Mỗi người cần chủ động nâng cao miễn dịch và trao đổi với bác sĩ để có hướng dự phòng phù hợp.