Nguy cơ mắc viêm đại tràng sau xạ trị ung thư đại tràng và lưu ý cần biết

Viêm đại tràng sau xạ trị là gì?

Viêm đại tràng do tia xạ là phản ứng viêm nhiễm và tổn thương mô học xảy ra tại niêm mạc đại trực tràng do ảnh hưởng của tia bức xạ ion hóa trong quá trình điều trị khối u ác tính vùng bụng chậu. Khi chiếu tia để tiêu diệt tế bào ung thư, một phần mô ruột lành nằm lân cận cũng có thể chịu tác động nhiệt và bức xạ, làm phá vỡ hàng rào bảo vệ niêm mạc. Tùy thuộc vào thời điểm khởi phát, bệnh được phân chia thành hai thể chính là viêm cấp tính và viêm mạn tính. Thể cấp tính thường xuất hiện trong khoảng vài tuần đầu chiếu tia và có xu hướng thuyên giảm sau khi kết thúc đợt điều trị. Ngược lại, thể mạn tính có thể xuất hiện âm thầm từ vài tháng đến hàng chục năm sau, gây tổn thương cấu trúc thành ruột và ảnh hưởng lâu dài đến chức năng tiêu hóa của người bệnh.

Cơ chế tổn thương niêm mạc đại tràng do bức xạ

• Tia xạ nhắm vào các tế bào ác tính nhưng cũng đồng thời tác động lên các tế bào biểu mô lót niêm mạc ruột vốn có tốc độ phân chia nhanh. Trong giai đoạn cấp tính, tia xạ làm gián đoạn quá trình tái tạo niêm mạc, gây viêm sưng đỏ, phù nề và trợt loét bề mặt đại tràng.
• Ở giai đoạn muộn hơn, tác động mạn tính của bức xạ tập trung vào hệ thống mao mạch dưới niêm mạc, gây viêm tắc mạch máu nhỏ dẫn đến thiếu máu nuôi dưỡng mô ruột kéo dài. Tình trạng thiếu máu cục bộ này kích thích hình thành các dải mô xơ hóa, làm thành ruột dày lên, kém đàn hồi và dễ rách xước khi phân đi qua, hình thành bệnh cảnh viêm đại tràng mạn tính sau xạ trị.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ tổn thương sau điều trị

• Nguy cơ và mức độ nghiêm trọng của viêm đại tràng sau xạ trị phụ thuộc vào nhiều yếu tố kỹ thuật và thể trạng của từng người bệnh. Tổng liều lượng bức xạ tích lũy, thể tích vùng mô ruột nằm trong trường chiếu và kỹ thuật xạ trị đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ mô lành.
• Ngoài ra, những người bệnh từng trải qua phẫu thuật vùng bụng chậu trước đó thường có các dây dính xơ khiến quai ruột bị cố định trong vùng chiếu tia, làm tăng nguy cơ tổn thương. Việc phối hợp đồng thời xạ trị với hóa trị, tình trạng xơ vữa động mạch, đái tháo đường hoặc tiền sử tăng huyết áp cũng làm suy giảm khả năng tái tưới máu và hồi phục của niêm mạc ruột.

Biểu hiện nhận biết viêm đại tràng sau xạ trị

• Người bệnh có thể gặp các biểu hiện cấp tính ngay trong đợt điều trị hoặc triệu chứng mạn tính xuất hiện sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Dấu hiệu phổ biến nhất bao gồm tiêu chảy kéo dài nhiều lần trong ngày, phân lỏng lẫn chất nhầy hoặc có máu đỏ tươi.
• Cảm giác mót rặn liên tục, đau quặn bụng dưới trước khi đại tiện và cảm giác đại tiện không hết bãi cũng thường xảy ra. Trong những trường hợp viêm mạn tính gây chít hẹp lòng đại tràng hoặc xơ cứng thành ruột, người bệnh có thể gặp tình trạng táo bón xen kẽ tiêu chảy, buồn nôn, chướng bụng và sụt cân không rõ nguyên nhân.

Chế độ dinh dưỡng hỗ trợ phục hồi niêm mạc ruột

• Chăm sóc dinh dưỡng đóng vai trò nền tảng giúp làm dịu bề mặt niêm mạc ruột bị kích ứng và nâng cao thể trạng cho người bệnh ung thư. Khẩu phần ăn nên chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày, ưu tiên các món mềm, nấu chín kỹ, ít béo và ít gia vị cay nóng để giảm kích thích nhu động đại tràng.
• Người bệnh cần bổ sung đủ nước và dung dịch điện giải để bù đắp lượng dịch mất đi do tiêu chảy. Hạn chế sử dụng sữa và chế phẩm sữa nếu cơ thể không dung nạp đường lactose trong giai đoạn viêm cấp, đồng thời kiêng hoàn toàn rượu, bia, thuốc lá và đồ uống có ga để hỗ trợ niêm mạc đại tràng mau hồi phục.

Theo dõi sức khỏe và phối hợp cùng bác sĩ chuyên khoa

• Bên cạnh điều chỉnh lối sống, việc can thiệp y tế sớm khi xuất hiện triệu chứng bất thường là rất quan trọng để ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm như thủng ruột, tắc ruột hoặc rò tiêu hóa. Bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và ung bướu sẽ đánh giá chính xác mức độ tổn thương để đưa ra kế hoạch can thiệp phù hợp cho từng cá nhân.
• Người bệnh cần theo dõi sát màu sắc phân và tần suất đi tiêu mỗi ngày. Nếu phát hiện đại tiện ra máu nhiều, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc bụng chướng căng cứng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và xử trí kịp thời, không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ của bác sĩ điều trị. Người bệnh đang trong hoặc sau xạ trị vùng chậu không tự ý ngưng thuốc điều trị ung thư, không tự mua thuốc kháng viêm, kháng sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có chỉ định y khoa. Khi có dấu hiệu đi ngoài ra máu nhiều, đau bụng dữ dội hoặc sốt, người bệnh cần liên hệ ngay với cơ sở y tế chuyên khoa.

Tóm tắt

Viêm đại tràng sau xạ trị ung thư đại trực tràng là tình trạng tổn thương niêm mạc cần được nhận biết sớm và xử trí phù hợp dưới sự hướng dẫn y khoa. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy hoặc thuốc kháng viêm mà cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ chuyên khoa ung bướu, bác sĩ tiêu hóa và chuyên viên dinh dưỡng sẽ giúp kiểm soát triệu chứng tốt, bảo vệ sức khỏe đường tiêu hóa lâu dài.