Ngồi xuống đứng dậy bị chóng mặt xây xẩm là do đâu và cách khắc phục

Chóng mặt khi đứng dậy là gì?

Cảm giác xây xẩm, hoa mắt hoặc lảo đảo ngay khi chuyển từ tư thế ngồi hoặc nằm sang đứng thẳng thường được y khoa mô tả qua hội chứng hạ huyết áp tư thế đứng. Khi một người đứng dậy, trọng lực tự nhiên sẽ kéo một lượng máu đáng kể dồn xuống các mạch máu ở vùng bụng và chi dưới. Ở trạng thái khỏe mạnh bình thường, hệ thống thần kinh tự chủ cùng các thụ thể áp lực tại xoang cảnh sẽ lập tức phản ứng bằng cách co mạch và tăng nhịp tim để duy trì huyết áp ổn định đưa máu lên não. Tuy nhiên, nếu cơ chế tự điều chỉnh này bị chậm trễ hoặc suy giảm hiệu quả, lưu lượng máu nuôi dưỡng tế bào thần kinh trung ương sụt giảm tức thời, dẫn tới hiện tượng tối sầm mắt, mất thăng bằng nhẹ và cảm giác chao đảo.

Các nguyên nhân phổ biến gây chóng mặt khi đứng dậy đột ngột

Có nhiều yếu tố tác động trực tiếp đến sự lưu thông máu và huyết áp khi thay đổi tư thế. Nguyên nhân hay gặp nhất trong đời sống thường nhật là tình trạng mất nước hoặc giảm thể tích tuần hoàn, xảy ra khi uống không đủ nước, đổ mồ hôi nhiều khi vận động hoặc sau đợt sốt, tiêu chảy. Mất nước làm thể tích máu trong lòng mạch giảm sút, khiến tim khó bơm đủ máu lên não khi đứng lên.

Bên cạnh đó, tình trạng thiếu máu do thiếu sắt làm giảm nồng độ huyết sắc tố mang oxy cũng khiến não bộ nhạy cảm hơn khi thay đổi độ cao trọng trường. Một số tác dụng phụ từ dược phẩm như thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc an thần hoặc thuốc giãn mạch cũng có thể ức chế phản xạ bù trừ huyết áp của cơ thể. Ngoài ra, việc ngồi bắt chéo chân lâu, ngâm bồn nước nóng quá lâu hoặc người cao tuổi có hệ mạch kém đàn hồi cũng là đối tượng rất dễ gặp phải tình trạng này.

Dấu hiệu đi kèm cần chú ý phân biệt với bệnh lý nghiêm trọng

Triệu chứng xây xẩm thoáng qua thường chỉ kéo dài từ vài giây đến dưới một phút rồi tự biến mất hoàn toàn khi người bệnh đứng yên hoặc ngồi nghỉ lại. Tuy nhiên, nếu cơn chóng mặt kéo dài bất thường, xuất hiện liên tục trong ngày hoặc đi kèm với nhiều dấu hiệu rối loạn thần kinh khác, người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan.

Các triệu chứng đáng lưu tâm bao gồm cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực dồn dập, đau thắt ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh hoặc mất ý thức hoàn toàn dẫn đến ngã quỵ. Ngoài ra, nếu người bệnh nhận thấy triệu chứng yếu liệt một bên tay chân, nói ngọng, méo miệng hoặc nhìn đôi, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua hay tai biến mạch máu não. Trong các tình huống này, việc thăm khám y khoa toàn diện tại chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh là bắt buộc để xác định chính xác nguyên nhân nền.

Biện pháp cải thiện và phòng ngừa xây xẩm khi thay đổi tư thế

Để giảm thiểu tối đa hiện tượng tụt huyết áp tư thế và ngăn ngừa nguy cơ té ngã, thói quen sinh hoạt khoa học đóng vai trò quyết định. Nguyên tắc quan trọng nhất là luôn thay đổi tư thế một cách từ tốn. Khi đang ngồi hoặc nằm, bạn nên dành vài giây cử động nhẹ các ngón chân, co duỗi bắp chân trước khi đứng thẳng dậy, đồng thời có thể vịn tay vào điểm tựa chắc chắn bên cạnh để giữ thăng bằng.

Bên cạnh đó, việc duy trì đủ lượng nước uống hằng ngày từ một lít rưỡi đến hai lít nước, đặc biệt trong thời tiết nắng nóng hoặc khi tập thể dục, giúp duy trì thể tích tuần hoàn ổn định. Chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu rau xanh, hoa quả tươi và thực phẩm chứa nhiều sắt cũng hỗ trợ tạo máu hiệu quả. Đối với những người thường xuyên phải làm việc tĩnh tại, việc đứng dậy đi lại nhẹ nhàng sau mỗi giờ làm việc và tập luyện thể dục nhịp nhàng sẽ tăng cường độ dẻo dai cho hệ tim mạch.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe tổng quát và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa. Người gặp hiện tượng chóng mặt thường xuyên tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc bổ não, thuốc tăng huyết áp hay tự ý ngưng các thuốc điều trị mạn tính đang dùng khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Trong trường hợp cơn chóng mặt gây ngất xỉu, chấn thương đầu hoặc đi kèm co giật, người nhà cần lập tức đưa người bệnh tới cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Chóng mặt xây xẩm khi đứng dậy phần lớn là phản ứng thích nghi tạm thời của hệ mạch máu, nhưng cũng có thể tiềm ẩn những vấn đề tim mạch hay thần kinh cần quan tâm. Lắng nghe cơ thể, rèn luyện thói quen thay đổi tư thế chậm rãi và chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ sẽ giúp bạn duy trì một cơ thể khỏe mạnh và phòng tránh hiệu quả những tai nạn không đáng có.