Lao da: Nguyên nhân, dấu hiệu, biến chứng và cách điều trị

Tổng quan về lao da

Lao da là tổn thương viêm hạt đặc hiệu ở cấu trúc da và mô dưới da, bắt nguồn từ sự hiện diện của trực khuẩn thuộc phức hợp vi khuẩn lao. Bệnh lý này được ghi nhận lần đầu trong y văn vào năm 1826 bởi bác sĩ Laennec, trước khi nhà khoa học Robert Koch chính thức tìm ra vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis vào năm 1882 và mở đường cho việc phân lập thành công mầm bệnh từ các tổn thương da thực tế. Mặc dù cùng chung tác nhân với bệnh lao phổi, lao da chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số các ca bệnh lao nói chung, ngay cả tại các khu vực có dịch tễ lưu hành bệnh lao cao.

Trong phân loại bệnh học da liễu, lao da thường được chia thành các nhóm chính dựa trên đường xâm nhập của vi khuẩn và tình trạng đáp ứng miễn dịch của cơ thể vật chủ. Nhóm ngoại sinh xuất hiện khi vi khuẩn từ môi trường bên ngoài trực tiếp cấy vào da qua các vết trầy xước, vết kim đâm hoặc vết thương phẫu thuật, điển hình là săng lao và lao da dạng mụn cóc. Nhóm nội sinh xảy ra khi trực khuẩn từ một ổ nhiễm trùng tiên phát trong cơ thể, phổ biến nhất là phổi, xương hoặc hạch bạch huyết, di chuyển đến da thông qua dòng tuần hoàn máu hoặc hệ thống mạch bạch huyết. Các thể nội sinh bao gồm lupus thông thường hay còn gọi là Lupus Vulgaris, lao kê da và lao da dạng sùi. Ngoài ra, y khoa còn ghi nhận nhóm ban lao là các phản ứng quá mẫn dị ứng của da đối với kháng nguyên vi khuẩn lao như hồng ban rắn Bazin hoặc lao da sẩn hoại tử, cùng với các biến thể thứ phát hiếm gặp sau tiêm vắc xin phòng lao trên những cơ địa suy giảm miễn dịch nặng. Sự đa dạng về hình thái lâm sàng đòi hỏi việc tiếp cận bệnh học phải luôn gắn liền với đánh giá toàn diện thể trạng người bệnh.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh lao da là do sự xâm nhập và phát triển của các chủng vi khuẩn thuộc phức hợp vi khuẩn lao, trong đó trực khuẩn Mycobacterium tuberculosis là tác nhân phổ biến nhất gây ra phần lớn các ca bệnh trên lâm sàng. Bên cạnh đó, vi khuẩn Mycobacterium bovis, tác nhân thường gây bệnh lao ở các loài gia súc có thể truyền sang người thông qua đường tiêu hóa hoặc tiếp xúc trực tiếp, cũng là một căn nguyên được ghi nhận. Trong một số trường hợp hiếm gặp, chủng vi khuẩn giảm độc lực dùng trong vắc xin Bacillus Calmette – Guerin cũng có thể gây phản ứng tổn thương lao tại chỗ hoặc lan tỏa khi tiêm chủng trên người có cơ địa suy giảm miễn dịch nghiêm trọng.

Về phương thức lây truyền, bệnh lao nói chung phát tán trong cộng đồng thông qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh lao phổi ho, hắt hơi hoặc khạc nhổ. Trực khuẩn xâm nhập vào đường thở rồi có thể di chuyển theo dòng máu hoặc hệ thống mạch bạch huyết đến khu trú tại cấu trúc da, hình thành nên thể lao da nội sinh. Ngược lại, cơ chế lây truyền ngoại sinh trực tiếp xảy ra khi lớp biểu bì bảo vệ của da bị tổn thương do các vết trầy xước, vết cắt hoặc tai nạn kim tiêm dính bệnh phẩm chứa vi khuẩn lao, tạo điều kiện cho trực khuẩn xâm nhập trực tiếp từ môi trường bên ngoài vào mô da.

Sự khởi phát và mức độ trầm trọng của tổn thương lao da phụ thuộc chặt chẽ vào mối tương tác giữa ba yếu tố: độc lực sinh học của chủng vi khuẩn, số lượng trực khuẩn xâm nhập và đặc biệt là năng lực đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào của vật chủ. Khi hệ miễn dịch suy yếu, các đại thực bào không thể bao vây và tiêu diệt vi khuẩn, khiến tổn thương lan rộng và hoại tử sâu hơn.

Các yếu tố nguy cơ hàng đầu làm gia tăng khả năng mắc bệnh lao da bao gồm tình trạng nhiễm virus làm suy giảm miễn dịch mắc phải ở người, bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị hoặc xạ trị, người sử dụng thuốc corticosteroid hay thuốc sinh học ức chế miễn dịch kéo dài, người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đái tháo đường kiểm soát kém. Ngoài ra, tình trạng suy dinh dưỡng nặng, điều kiện sống chật chội thiếu vệ sinh cùng với tính chất nghề nghiệp của nhân viên y tế thường xuyên tiếp xúc với nguồn lây mà không có biện pháp bảo hộ đầy đủ cũng là những yếu tố nguy cơ quan trọng.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của bệnh lao da rất phong phú và biến đổi tùy thuộc vào thể bệnh, con đường lây nhiễm cũng như mức độ miễn dịch của từng cá nhân.

Lupus Vulgaris là thể lao da thường gặp nhất trên lâm sàng, chiếm phần lớn các trường hợp được ghi nhận. Tổn thương ban đầu thường là các sẩn nhỏ hoặc nốt củ có màu vàng nâu hoặc đỏ nâu, sờ mềm và có ranh giới rõ ràng. Dấu hiệu kinh điển của thể này là hiện tượng nốt sần thạch táo, khi bác sĩ dùng một lam kính đè nhẹ lên bề mặt tổn thương thì màu đỏ của xung huyết biến mất, để lộ nền màu vàng nâu thẫm giống như thạch mứt táo. Theo thời gian, các nốt củ này có thể liên kết thành mảng lớn, bề mặt sần sùi hoặc xuất hiện loét nông tiết dịch ở trung tâm, khi lành tạo thành những vết sẹo xơ teo rúm, co kéo nghiêm trọng vùng mặt, tai, cổ hoặc các chi.

Lao da dạng mụn cóc thường xuất hiện ở những người đã có miễn dịch trước đó với vi khuẩn lao và bị phơi nhiễm ngoại sinh qua vết thương ngoài da. Vị trí hay gặp là bàn tay, ngón tay, mu chân hoặc đầu gối, biểu hiện bằng các mảng dày sừng sần sùi, màu đỏ tía hoặc nâu tím, bề mặt nứt nẻ và dễ nhầm với mụn cóc thông thường hoặc nấm sâu. Trong khi đó, lao da dạng sùi thường bắt nguồn từ các ổ lao tiềm ẩn sâu bên dưới như hạch hoặc xương vỡ ra ngoài da, biểu hiện ban đầu bằng các khối u cục chắc, không đau, về sau hoại tử nhuyễn hóa và tiến triển thành vết loét hạt lâu liền, để lại những dải sẹo xơ co rút mất thẩm mỹ.

Ở nhóm bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng, lao kê da là thể bệnh đặc biệt nguy hiểm với các đốm đỏ nhỏ như hạt kê rải rác toàn thân, nhanh chóng hoại tử trung tâm tạo thành các vết loét nông hoặc ổ áp xe nhỏ, thường đi kèm các triệu chứng toàn thân rầm rộ như sốt cao, sụt cân và suy kiệt. Đối với nhóm ban lao, hồng ban rắn Bazin lại biểu hiện ở mặt sau cẳng chân của phụ nữ bằng các nốt cục dưới da màu tím sẫm, đau nhức, có thể tự thoái triển để lại sẹo lõm nhưng hay tái phát từng đợt theo chu kỳ. Do tổn thương da trong bệnh lao thường diễn tiến mạn tính, không ngứa nhiều và không đáp ứng với các loại thuốc bôi ngoài da thông thường, bệnh nhân rất dễ nhầm lẫn với chàm mạn tính, vảy nến hoặc ung thư tế bào đáy.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh lao da là một quá trình chuyên sâu đòi hỏi sự cẩn trọng cao, bởi vì các triệu chứng tổn thương ngoài da thường diễn tiến mạn tính và rất dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh lý da liễu khác như chàm mạn, vảy nến hoặc u da. Bác sĩ chuyên khoa sẽ kết hợp chặt chẽ giữa việc thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng đặc hiệu nhằm xác định chính xác căn nguyên gây bệnh.

Trong quá trình khám lâm sàng, bác sĩ sẽ kiểm tra kỹ lưỡng vị trí, kích thước, hình thái và màu sắc của các sẩn cục hay vết loét. Nghiệm pháp đè kính lên tổn thương thường được sử dụng nhằm phát hiện dấu hiệu củ lao thạch táo đặc trưng. Bác sĩ cũng sẽ khai thác tiền sử tiếp xúc với bệnh nhân lao, tiền sử tiêm phòng vắc xin và tìm kiếm các triệu chứng nghi ngờ nhiễm lao ở các cơ quan khác trong cơ thể.

Sinh thiết da làm xét nghiệm mô bệnh học là tiêu chuẩn quan trọng để chẩn đoán xác định. Dưới kính hiển vi, mẫu mô bệnh phẩm của bệnh lao da thường thể hiện hình ảnh viêm hạt đặc hiệu với trung tâm hoại tử bã đậu, bao quanh bởi các tế bào bán liên, tế bào khổng lồ Langhans và viền tế bào lympho. Mẫu mô hoặc dịch tiết từ vết loét cũng được nhuộm soi tìm trực khuẩn kháng cồn kháng toan AFB bằng phương pháp nhuộm Ziehl-Neelsen, mặc dù mật độ vi khuẩn trên da thường thấp.

Bên cạnh mô bệnh học, việc nuôi cấy tìm vi khuẩn lao trên môi trường chuyên dụng giúp định danh chính xác vi khuẩn và thực hiện kháng sinh đồ, dù cần thời gian chờ đợi vài tuần. Kỹ thuật sinh học phân tử PCR phát hiện vật liệu di truyền của vi khuẩn lao mang lại kết quả nhanh chóng với độ nhạy cao. Các xét nghiệm đánh giá miễn dịch như phản ứng lao tố Mantoux hoặc xét nghiệm giải phóng interferon-gamma trong máu cũng được phối hợp thực hiện. Đồng thời, người bệnh thường được chỉ định chụp X-quang phổi và siêu âm ổ bụng để tầm soát toàn diện các ổ nhiễm lao nguyên phát khác.

Các biến chứng nguy hiểm của bệnh lao da nếu không điều trị kịp thời

Một trong những biến chứng thường gặp nhất của bệnh lao da, đặc biệt ở thể Lupus Vulgaris và lao kê, là sự hình thành các vết sẹo xơ teo biến dạng. Khi các ổ củ lao hoặc vết loét mạn tính ăn sâu vào lớp hạ bì và các tổ chức dưới da rồi lành lại, quá trình xơ hóa sẽ tạo ra các dải sẹo co kéo nhăn nhúm, có thể làm biến dạng các đường nét tự nhiên trên khuôn mặt như cánh mũi, môi, vành tai hoặc gây co rút khớp hạn chế vận động các chi.

Biến chứng nguy hiểm và nghiêm trọng bậc nhất về lâu dài là nguy cơ phát triển thành ung thư da trên nền các vết sẹo lao mạn tính. Các nghiên cứu y khoa ghi nhận thể Lupus Vulgaris kéo dài có thể tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào vảy hoặc một số dạng khối u ác tính khác ở vùng sẹo sau khoảng hai mươi lăm đến ba mươi năm ở một tỷ lệ đáng kể người bệnh nếu tổn thương không được điều trị dứt điểm từ giai đoạn đầu.

Ngoài ra, trong một số trường hợp hiếm gặp khi trực khuẩn lao từ các tổn thương da lây lan sâu sang khu vực bộ phận sinh dục ngoài và các cơ quan sinh sản lân cận, bệnh có thể đe dọa trực tiếp đến khả năng sinh sản của cả nam và nữ. Ở phụ nữ, vi khuẩn có thể tấn công vào nội mạc tử cung hoặc buồng trứng gây viêm dính mạn tính dẫn đến vô sinh. Đồng thời, sự phát tán của vi khuẩn lao vào hệ thống bạch huyết có thể gây viêm hạch bạch huyết lan tỏa, làm xuất hiện các triệu chứng toàn thân rầm rộ như sốt cao, ớn lạnh, đau đầu dữ dội và sưng đau nhiều hạch trên cơ thể.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Nguyên tắc điều trị bệnh lao da tương tự như điều trị các thể lao khác trong cơ thể, dựa trên việc sử dụng các phác đồ thuốc kháng lao đường toàn thân theo hướng dẫn y khoa chuẩn mực của chương trình phòng chống lao. Mục tiêu cốt lõi là tiêu diệt triệt để trực khuẩn lao, ngăn chặn sự lây lan đến các cơ quan khác, thúc đẩy làm lành các tổn thương da, hạn chế tối đa nguy cơ hình thành sẹo co kéo và ngăn ngừa hiện tượng kháng thuốc.

Điều trị lao da đòi hỏi người bệnh phải tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc phối hợp nhiều loại thuốc chống lao thiết yếu cùng một lúc, uống thuốc đúng giờ, đủ liều lượng do bác sĩ chỉ định và uống đều đặn mỗi ngày. Thời gian của một liệu trình điều trị thông thường kéo dài ít nhất 6 tháng, bao gồm giai đoạn tấn công ban đầu để nhanh chóng làm giảm số lượng vi khuẩn và giai đoạn duy trì tiếp theo để tiêu diệt các vi khuẩn còn sót lại. Đối với những trường hợp người bệnh có hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải HIV hoặc tổn thương lan rộng phức tạp, thời gian điều trị có thể phải kéo dài từ 9 tháng hoặc lâu hơn tùy thuộc vào mức độ đáp ứng lâm sàng và sự hồi phục miễn dịch.

Bên cạnh việc dùng thuốc toàn thân, chăm sóc tại chỗ các tổn thương da đóng vai trò hỗ trợ rất quan trọng. Bác sĩ hoặc nhân viên y tế sẽ hướng dẫn người bệnh vệ sinh các vết loét bằng dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ, thay băng vô khuẩn để tránh bội nhiễm vi khuẩn thứ phát. Tuyệt đối không tự ý đắp các loại lá cây, thuốc bột hoặc thuốc mỡ dân gian chưa được kiểm chứng lên tổn thương lao vì có thể làm nhiễm trùng nặng hơn hoặc tạo điều kiện cho vi khuẩn lan rộng.

Trong suốt quá trình dùng thuốc kháng lao, người bệnh cần được giám sát y tế chặt chẽ thông qua các buổi tái khám định kỳ. Bác sĩ sẽ chỉ định kiểm tra thường xuyên chức năng gan, chức năng thận, công thức máu và kiểm tra thị lực hoặc soi đáy mắt nhằm phát hiện sớm các tác dụng không mong muốn của thuốc để có biện pháp can thiệp, điều chỉnh kịp thời. Sau khi hoàn thành liệu trình diệt khuẩn, đối với các trường hợp để lại sẹo xơ co kéo gây hạn chế vận động hoặc ảnh hưởng thẩm mỹ nặng nề, bác sĩ có thể cân nhắc các biện pháp phẫu thuật tạo hình hoặc điều trị sẹo phục hồi chức năng.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa bệnh lao da đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa việc chủ động tạo miễn dịch bảo vệ, kiểm soát các nguồn lây nhiễm trong cộng đồng và nâng cao sức đề kháng tự nhiên của cơ thể.

Biện pháp phòng bệnh chủ động và hiệu quả nhất hiện nay là tiêm chủng vắc xin Bacillus Calmette – Guerin (BCG). Vắc xin BCG được khuyến cáo tiêm sớm cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trong chương trình tiêm chủng mở rộng nhằm tạo ra đáp ứng miễn dịch bảo vệ cơ thể trước các thể lao nặng nguy hiểm, bao gồm lao màng não, lao kê và các biến thể lao ngoài phổi như lao da. Đối với những người trưởng thành chưa từng được chủng ngừa hoặc có nguy cơ phơi nhiễm cao nhưng chưa có bằng chứng nhiễm lao, việc tham khảo ý kiến bác sĩ để đánh giá khả năng tiêm chủng cũng là một giải pháp bảo vệ quan trọng.

Bên cạnh việc tiêm phòng, kiểm soát nguồn lây trong gia đình và xã hội là mắt xích thiết yếu. Những người được chẩn đoán mắc bệnh lao phổi cần được cách ly điều trị kịp thời, tuân thủ việc đeo khẩu trang y tế và che miệng khi ho, hắt hơi để hạn chế phát tán giọt bắn chứa vi khuẩn ra môi trường xung quanh. Không gian sống và làm việc cần được duy trì thông thoáng, đón nhận nhiều ánh sáng mặt trời tự nhiên vì tia cực tím có khả năng làm suy yếu và bất hoạt trực khuẩn lao.

Đối với nhân viên y tế, kỹ thuật viên xét nghiệm và người làm việc trong môi trường chăm sóc bệnh nhân lao, việc sử dụng đầy đủ các phương tiện phòng hộ cá nhân như găng tay y tế, khẩu trang đạt chuẩn lọc khuẩn cao khi thao tác với dịch tiết, vết thương hoặc xử lý kim tiêm là bắt buộc để ngăn ngừa vi khuẩn cấy vào da qua con đường ngoại sinh. Ngoài ra, mỗi cá nhân cần chú trọng xây dựng lối sống lành mạnh, bổ sung dinh dưỡng cân đối, tập luyện thể chất đều đặn nhằm củng cố hệ miễn dịch, đồng thời xử lý và sát trùng cẩn thận mọi vết thương hở trên da ngay khi xuất hiện.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu hoặc bệnh viện chuyên khoa lao và bệnh phổi để được thăm khám kịp thời khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường trên da hoặc các triệu chứng toàn thân nghi ngờ.

Cụ thể, bạn nên đi khám sớm nếu trên da xuất hiện các nốt sẩn, mảng thâm nhiễm màu đỏ nâu hoặc các vết loét mạn tính kéo dài trên hai đến ba tuần mà không có dấu hiệu thuyên giảm dù đã sử dụng các loại thuốc bôi thông thường. Đặc biệt, các tổn thương da xuất hiện ở người có tiền sử tiếp xúc gần với bệnh nhân lao, người từng mắc lao phổi hoặc người đang trong tình trạng suy giảm miễn dịch như nhiễm HIV, người dùng thuốc ức chế miễn dịch hay người mắc bệnh mạn tính cần được bác sĩ đánh giá cẩn trọng ngay từ đầu.

Bên cạnh tổn thương tại chỗ, cần khẩn trương tìm kiếm sự chăm sóc y tế nếu các biểu hiện ngoài da đi kèm với các dấu hiệu toàn thân kinh điển của bệnh lao, bao gồm sốt nhẹ dai dẳng về chiều hoặc đêm, cảm giác ớn lạnh, vã mồ hôi trộm, mệt mỏi suy nhược, chán ăn, sụt cân nhanh chóng không rõ nguyên nhân, hoặc xuất hiện tình trạng sưng to, đau nhức của các hạch bạch huyết ở vùng cổ, nách hoặc bẹn. Sự xuất hiện của ho kéo dài kèm theo tổn thương ngoài da là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ lao đã lan tỏa trong cơ thể và cần được chẩn đoán, can thiệp điều trị toàn diện ngay lập tức.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin y khoa được cung cấp trong bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe tổng quan, không thể thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc phác đồ điều trị trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa. Tổn thương do bệnh lao da rất dễ bị chẩn đoán nhầm với các bệnh lý da liễu thông thường khác, do đó người bệnh tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán dựa trên các dấu hiệu mô tả bên ngoài.

Người bệnh đặc biệt cần tránh việc tự ý mua các loại thuốc bôi ngoài da chứa hoạt chất corticoid hoặc thuốc kháng sinh để tự điều trị tại nhà khi chưa có chỉ định y tế, bởi vì corticosteroid có thể làm ức chế phản ứng miễn dịch tại chỗ, khiến trực khuẩn lao bùng phát mạnh mẽ và lan rộng nhanh hơn. Đồng thời, không được áp dụng các biện pháp dân gian chưa được kiểm chứng khoa học như đắp lá thuốc, rắc thuốc bột hoặc cạo gãi lên bề mặt vết loét, vì hành động này dễ dẫn đến nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn nguy hiểm và làm sai lệch kết quả sinh thiết giải phẫu bệnh. Khi đã được bác sĩ chỉ định phác đồ điều trị, người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều lượng ngay cả khi các tổn thương ngoài da đã có dấu hiệu se miệng và cải thiện.

Kết luận

Lao da tuy là một bệnh lý nhiễm trùng ngoài phổi tương đối hiếm gặp nhưng có thể gây ra những tổn thương mạn tính dai dẳng, làm biến dạng cấu trúc mô và để lại những vết sẹo xơ co kéo gây ảnh hưởng nặng nề đến thẩm mỹ cũng như chức năng vận động. Việc nhận biết sớm các đặc điểm lâm sàng điển hình, kết hợp với các kỹ thuật chẩn đoán hiện đại như sinh thiết mô bệnh học và xét nghiệm sinh học phân tử, đóng vai trò then chốt giúp phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm. Khi được phát hiện kịp thời và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị phối hợp thuốc kháng lao đường toàn thân dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa, bệnh lao da hoàn toàn có thể được kiểm soát hiệu quả, giúp tổn thương phục hồi tốt và ngăn chặn nguy cơ biến chứng lâu dài.