Hướng dẫn cách lấy mẫu đờm xét nghiệm chẩn đoán bệnh lao đúng kỹ thuật
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Lấy đờm làm xét nghiệm là chỉ định quan trọng hàng đầu khi bác sĩ nghi ngờ một người mắc bệnh lao phổi. Kết quả xét nghiệm vi sinh có tìm thấy vi khuẩn lao hay không phụ thuộc rất lớn vào chất lượng của mẫu đờm được gửi đến phòng phân tích.
Nhiều người bệnh do chưa được giải thích cặn kẽ thường chỉ khạc ra nước bọt hoặc dịch nhờn nông ở khoang họng, khiến mẫu xét nghiệm bị từ chối hoặc cho kết quả âm tính giả. Điều này làm kéo dài thời gian chẩn đoán và trì hoãn quá trình điều trị cần thiết.
Hiểu rõ quy trình hít thở sâu, ho tống đờm từ phế quản và cách bảo quản lọ mẫu sẽ giúp người bệnh chủ động cung cấp mẫu bệnh phẩm đạt chuẩn y khoa ngay từ lần lấy đầu tiên.
Lấy mẫu đờm xét nghiệm lao là gì?
Mẫu đờm dùng trong xét nghiệm lao phổi là chất tiết đặc quánh sinh ra từ cây khí phế quản và nhu mô phổi, hoàn toàn khác biệt với nước bọt tiết ra từ tuyến nước bọt trong khoang miệng hay dịch nhầy từ hốc mũi. Khi vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis tấn công và gây tổn thương tại phổi, phản ứng viêm sẽ tạo ra dịch rỉ viêm chứa xác tế bào miễn dịch, mô hoại tử và trực khuẩn lao. Xét nghiệm đờm đóng vai trò then chốt giúp bác sĩ quan sát trực tiếp vi khuẩn dưới kính hiển vi hoặc khuếch đại gen vi khuẩn qua kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại. Mẫu đờm đạt chuẩn cần có độ nhầy dính, màu sắc đặc trưng và được khạc ra nhờ luồng khí đẩy mạnh từ sâu bên trong lồng ngực. Việc hiểu đúng bản chất của bệnh phẩm đờm sẽ giúp người bệnh thực hiện thao tác chuẩn xác, bảo đảm tính giá trị của toàn bộ quy trình xét nghiệm chẩn đoán.
Ý nghĩa của việc lấy mẫu đờm đúng kỹ thuật trong chẩn đoán lao
Xét nghiệm vi sinh đờm là phương pháp then chốt để xác định sự hiện diện của trực khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis trong đường dẫn khí. Các kỹ thuật như soi tươi tìm trực khuẩn kháng cồn kháng toan, nuôi cấy vi khuẩn hoặc xét nghiệm sinh học phân tử GeneXpert đều đòi hỏi lượng mẫu đạt chuẩn xuất phát từ phế quản hoặc phế nang. Nếu người bệnh lấy sai vị trí, chỉ thu được nước bọt tại khoang miệng hoặc dịch nhầy từ mũi họng chảy xuống, lượng vi khuẩn trong mẫu sẽ rất thấp hoặc không có. Tình trạng này dễ dẫn tới hiện tượng âm tính giả, khiến quá trình chẩn đoán bị trì hoãn, bệnh lao tiến triển nặng hơn và làm gia tăng nguy cơ lây truyền mầm bệnh sang những người xung quanh trong gia đình hoặc cộng đồng. Do đó, việc thu thập mẫu chất lượng cao ngay từ lần đầu tiên có ý nghĩa quyết định đối với độ tin cậy của kết quả chẩn đoán.
Thời điểm thích hợp để thu thập mẫu bệnh phẩm đờm
Thời điểm lý tưởng nhất để thu thập mẫu đờm là vào sáng sớm, ngay sau khi thức dậy và trước khi ăn sáng. Trong suốt giấc ngủ ban đêm, các chất tiết từ cây phế quản tích tụ lại thành lượng lớn, tạo điều kiện giữ mật độ vi khuẩn lao ở mức đậm đặc nhất trong ngày. Trong quy trình chẩn đoán lao thông thường, nhân viên y tế có thể chỉ định lấy mẫu tại chỗ ngay khi người bệnh đến khám, kết hợp với một mẫu đờm lấy vào sáng sớm hôm sau tại nhà. Việc kết hợp hai mẫu bệnh phẩm ở các thời điểm khác nhau giúp tăng đáng kể độ nhạy và xác suất tìm thấy vi khuẩn. Nếu người bệnh buộc phải lấy mẫu vào ban ngày, cần lưu ý không lấy ngay sau bữa ăn để tránh thức ăn làm vấy bẩn mẫu bệnh phẩm.
Các bước thực hiện ho khạc đờm sâu từ đường hô hấp dưới
Để thu được đờm từ sâu bên trong đường thở, người bệnh cần thực hiện theo các bước tuần tự. Trước tiên, súc miệng sạch bằng nước lọc để loại bỏ mảng bám thức ăn thừa, tuyệt đối không dùng nước súc miệng có tính sát trùng. Tiếp theo, mở nắp lọ đựng mẫu vô trùng do cơ sở y tế cung cấp, chú ý không chạm tay vào mặt trong miệng lọ hoặc mặt trong nắp. Người bệnh đứng hoặc ngồi ở tư thế thẳng lưng, hít vào thật sâu bằng mũi rồi nín thở khoảng 2 đến 3 giây, sau đó thở ra từ từ qua miệng. Lặp lại động tác hít thở sâu này 3 lần để kích thích phản xạ ho từ sâu trong lồng ngực. Ở lần hít sâu thứ ba, hãy dùng lực cơ hoành ho thật mạnh để tống xuất đờm từ đường thở dưới lên miệng, sau đó áp sát miệng lọ và nhổ trực tiếp vào lọ chứa, thể tích tối thiểu cần đạt từ 2 đến 5 mililit. Đậy chặt nắp lọ ngay sau khi hoàn tất.
Nhận diện mẫu đờm đạt tiêu chuẩn xét nghiệm và mẫu nước bọt không đạt
Một mẫu đờm đạt chuẩn xét nghiệm lao thường có dạng đặc quánh, nhầy hoặc mủ nhầy, có màu vàng đục, xanh lục hoặc đôi khi có lẫn chút vệt máu nâu đỏ do tổn thương niêm mạc phế quản. Mẫu bệnh phẩm này phản ánh dịch tiết viêm thực sự từ ổ tổn thương lao ở phổi. Ngược lại, mẫu không đạt chất lượng thường chỉ là nước bọt trong suốt, lỏng loãng và nổi nhiều bọt khí li ti, thành phần chủ yếu là men tiêu hóa và tế bào biểu mô niêm mạc miệng. Nếu mẫu gửi đến phòng xét nghiệm chỉ là nước bọt, kỹ thuật viên sẽ từ chối nhận mẫu hoặc kết quả phân tích sẽ không mang giá trị chẩn đoán. Người bệnh cần quan sát kỹ lượng chất tiết trong lọ trước khi bàn giao cho nhân viên y tế để đảm bảo chất lượng mẫu.
Bảo quản và vận chuyển mẫu đờm an toàn đến phòng xét nghiệm
Sau khi khạc đờm vào lọ, người bệnh cần kiểm tra xem nắp đã được xoay chặt ren chưa để dịch không rò rỉ ra ngoài. Dùng khăn giấy sạch lau khô quanh thân lọ nếu có dịch dính, rồi rửa tay thật kỹ bằng xà phòng và nước sạch dưới vòi chảy. Lọ chứa mẫu cần được đặt đứng trong túi nhựa hoặc hộp đựng chuyên dụng, bên ngoài ghi rõ họ tên, năm sinh và thời gian lấy mẫu. Mẫu bệnh phẩm nên được chuyển ngay tới phòng xét nghiệm của bệnh viện hoặc trung tâm y tế trong vòng 2 giờ sau khi thu thập. Trường hợp người bệnh tự lấy đờm tại nhà vào sáng sớm và chưa thể đưa đi ngay, cần bảo quản lọ trong ngăn mát tủ lạnh ở nhiệt độ từ 2 đến 8 độ C và gửi đi trong ngày, tránh để mẫu tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời hoặc nhiệt độ cao.
Phân biệt mẫu đờm đạt chuẩn và mẫu nước bọt không đạt
| Đặc điểm so sánh | Mẫu đờm đạt tiêu chuẩn xét nghiệm | Mẫu nước bọt không đạt tiêu chuẩn |
|---|---|---|
| Nguồn gốc sinh ra | Từ phế quản và phế nang sâu trong phổi | Từ các tuyến nước bọt tại khoang miệng |
| Màu sắc và tính chất | Đặc quánh, nhầy mủ, màu vàng đục, xanh lục hoặc có vệt máu | Lỏng loãng, trong suốt, nhiều bọt khí, chứa cặn thức ăn |
| Khả năng phát hiện vi khuẩn lao | Tập trung mật độ vi khuẩn cao, cho kết quả tin cậy | Rất ít hoặc không có vi khuẩn, dễ gây âm tính giả |
| Thể tích yêu cầu | Tối thiểu từ 2 đến 5 mililit dịch đặc | Bị từ chối tiếp nhận dù thể tích nhiều |
Lưu ý an toàn
Thao tác lấy đờm tạo ra nhiều hạt khí dung mang theo vi khuẩn phát tán trong không khí. Người bệnh tuyệt đối không ho khạc ở nơi đông người, phòng kín hoặc khu vực sinh hoạt chung mà nên lấy mẫu ngoài trời thông thoáng hoặc phòng lấy mẫu chuyên biệt. Sau khi lấy mẫu, phải lau sạch bên ngoài lọ bằng khăn giấy sát khuẩn, vứt rác đúng nơi quy định và rửa tay sạch sẽ. Thông tin trong bài chỉ mang tính giáo dục sức khỏe, người bệnh cần luôn tuân thủ hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa lao và bệnh phổi.
Tóm tắt
Thu thập mẫu đờm đúng kỹ thuật là bước khởi đầu mang tính quyết định để chẩn đoán chính xác bệnh lao phổi. Việc phối hợp chặt chẽ, tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế và thực hiện đúng các thao tác ho khạc sâu sẽ giúp người bệnh tiết kiệm thời gian, tránh phải lấy mẫu nhiều lần và sớm tiếp cận phác đồ điều trị chuẩn khi cần thiết.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Có được dùng nước súc miệng sát khuẩn trước khi khạc đờm không?
Không nên dùng nước súc miệng kháng khuẩn vì hóa chất có thể làm bất hoạt hoặc tiêu diệt một phần vi khuẩn lao, làm ảnh hưởng đến kết quả nuôi cấy. Người bệnh chỉ nên súc miệng bằng nước lọc sạch trước khi lấy mẫu.
Phải làm gì nếu chỉ khạc ra toàn nước bọt?
Nếu chỉ khạc ra nước bọt trong hoặc bọt nhớt lỏng, mẫu xét nghiệm sẽ bị từ chối tiếp nhận vì không phản ánh đúng dịch tiết đường hô hấp dưới. Người bệnh cần ngồi nghỉ, uống nước ấm và thực hiện lại thao tác theo hướng dẫn.
Tại sao bác sĩ thường yêu cầu lấy mẫu đờm vào sáng sớm?
Sáng sớm ngay sau khi thức dậy là thời điểm đờm ứ đọng nhiều nhất qua đêm, chứa nồng độ vi khuẩn lao cao nhất. Lấy mẫu lúc này giúp tăng tỷ lệ phát hiện vi khuẩn qua xét nghiệm soi kính hiển vi hoặc GeneXpert.
Lấy đờm xét nghiệm lao có cần nhịn ăn sáng không?
Người bệnh nên nhịn ăn sáng trước khi lấy mẫu để tránh dịch nôn trào ngược hoặc cặn thức ăn rơi vào lọ chứa làm nhiễm bẩn đờm, gây sai lệch hoặc cản trở quá trình soi kính và nuôi cấy vi khuẩn.
Mẫu đờm sau khi lấy tại nhà có thể bảo quản được bao lâu?
Nếu không thể chuyển mẫu ngay, lọ đờm đã đậy kín nắp cần được giữ trong ngăn mát tủ lạnh ở nhiệt độ khoảng 2 đến 8 độ C và mang tới phòng xét nghiệm sớm nhất, tốt nhất trong vòng 24 giờ.
