Hạ đường huyết: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và cách xử trí

Tổng quan về hạ đường huyết

Về mặt sinh lý bệnh học, hạ đường huyết được xác định khi nồng độ glucose trong máu tĩnh mạch giảm xuống dưới ngưỡng 70 mg/dL (tương đương dưới 3,9 mmol/L). Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, các triệu chứng cảnh báo và biểu hiện rối loạn chức năng thần kinh thường biểu hiện rõ rệt nhất khi nồng độ đường trong máu hạ sâu xuống khoảng 45 đến 50 mg/dL (tương đương khoảng 2,5 đến 2,75 mmol/L). Glucose đóng vai trò là nguồn năng lượng duy nhất và thiết yếu để duy trì cấu trúc cũng như hoạt động chức năng của các tế bào não. Do các tế bào thần kinh không có khả năng tự tổng hợp cũng như không có kho dự trữ glucose nội sinh đáng kể, não bộ phụ thuộc hoàn toàn vào quá trình vận chuyển glucose liên tục từ tuần hoàn máu qua hàng rào máu não. Ở trạng thái sinh lý bình thường, gan đảm nhận nhiệm vụ duy trì nồng độ đường máu ổn định thông qua việc dự trữ, phân giải glycogen và tân tạo glucose. Khi nguồn đường dự trữ tại gan bị cạn kiệt, các tế bào não sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng cấp tính, trong đó các vùng thần kinh nhạy cảm nhất bao gồm vỏ não, cấu trúc dưới vỏ như nhân đuôi, vùng dưới đồi và hành não.

Để phản ứng lại tình trạng suy giảm đường huyết, hệ thống điều hòa nội tiết và thần kinh tự chủ của cơ thể sẽ nhanh chóng được kích hoạt theo cơ chế bù trừ. Tuyến tụy sẽ lập tức giảm hoặc ngừng hoàn toàn sự bài tiết hormone insulin, đồng thời cơ thể tăng cường bài tiết hàng loạt hormone đối kháng có tác dụng làm tăng đường huyết bao gồm glucagon, adrenaline, cortisol, hormone vỏ thượng thận ACTH và hormone tăng trưởng GH. Song song với đó, hệ thần kinh thực vật bị kích thích mạnh mẽ, thúc đẩy giải phóng noradrenaline và acetylcholine từ các sợi thần kinh sau hạch giao cảm và phó giao cảm. Phần lớn các dấu hiệu cảnh báo sớm mà người bệnh cảm nhận được như hồi hộp, vã mồ hôi, tim đập nhanh và run rẩy đều là kết quả trực tiếp từ sự tăng tiết adrenaline ồ ạt nhằm kích thích gan phân giải glycogen chuyển hóa thành glucose đưa vào máu. Nếu cơ chế tự điều hòa này không đủ để phục hồi nồng độ glucose cần thiết, tình trạng thiếu hụt năng lượng kéo dài sẽ dẫn đến tổn thương tế bào não vĩnh viễn và hôn mê sâu.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Căn nguyên dẫn đến hạ đường huyết rất đa dạng và được phân chia cụ thể thành hai nhóm đối tượng chính bao gồm hạ đường huyết ở người bệnh đái tháo đường và hạ đường huyết ở người không mắc bệnh đái tháo đường.

Các nguyên nhân gây hạ đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường:

• Đối với bệnh nhân đái tháo đường phụ thuộc insulin, nguyên nhân thường gặp nhất là do sử dụng quá liều insulin so với nhu cầu cơ thể hoặc do quá trình hấp thu insulin diễn ra quá nhanh, kéo dài bất thường. Tình trạng hấp thu bất thường này có thể xuất phát từ việc tiêm thuốc vào các vùng cơ bắp hoạt động nhiều, chườm nóng tại vị trí tiêm sau khi dùng thuốc hoặc biến chứng loạn dưỡng mỡ dưới da tại các vị trí tiêm lặp lại nhiều lần. Bên cạnh đó, các sai sót trong chế độ ăn uống như ăn quá muộn sau khi tiêm insulin, ăn không đủ lượng carbohydrate cần thiết, bỏ bữa chính hoặc thiếu các bữa phụ cũng làm sụt giảm glucose máu nhanh chóng. Ngoài ra, việc vận động thể lực không thường xuyên hoặc gắng sức quá mức mà không bù năng lượng, việc quên giảm liều insulin sau khi cơ thể đã hồi phục qua các đợt nhiễm trùng hoặc phẫu thuật, cũng như tình trạng suy giảm chức năng thận và thói quen uống rượu bia đều làm tăng nguy cơ hạ đường huyết trầm trọng.

Đối với bệnh nhân đái tháo đường không phụ thuộc insulin, nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ việc nhầm lẫn liều lượng thuốc kích thích tiết insulin nhóm sulfonylurea hoặc phối hợp không hợp lý giữa các loại thuốc hạ đường huyết. Chế độ ăn kiêng khem tinh bột quá nghiêm ngặt, việc tập luyện thể lực kiệt sức cùng với tình trạng suy gan, suy thận đi kèm khiến quá trình chuyển hóa và đào thải thuốc bị chậm lại, làm thuốc tích tụ và gây tụt đường kéo dài. Đáng chú ý, một số loại thuốc khác khi sử dụng ở liều cao cũng có thể thúc đẩy nguy cơ hạ đường huyết, bao gồm thuốc chống viêm không steroid (NSAID), quinine, chloramphenicol, ketoconazole, disopyramide và haloperidol.

Các nguyên nhân gây hạ đường huyết ở bệnh nhân không mắc đái tháo đường:

• Tình trạng này được chia thành hai thể bệnh là hạ đường huyết thực thể và hạ đường huyết phản ứng.

Hạ đường huyết thực thể:

• Khối u tiết insulin tại tuyến tụy (Insulinoma) khiến nồng độ insulin tăng cao độc lập với lượng đường trong máu.
• Khối u ngoài tuyến tụy như u xơ (fibrosarcoma), u bao thần kinh (neurofibroma) nằm ở lồng ngực, ổ bụng, khoang sau phúc mạc, hoặc hiếm gặp hơn là bệnh bạch cầu (leucemie), ung thư buồng trứng, ung thư gan, ung thư thận và ung thư phổi.
• Tổn thương nhu mô gan nặng nề do viêm gan virus, xơ gan, ung thư gan hoặc viêm gan do nhiễm trùng, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tổng hợp và dự trữ glycogen.
• Bệnh lý nội tiết như suy tuyến thượng thận, suy thùy trước tuyến yên hoặc suy giáp, làm thiếu hụt các hormone đối kháng đường huyết.
• Tình trạng cấp cứu hồi sức như nhiễm trùng nặng, sốc nhiễm khuẩn, suy tim cấp, suy thận và suy đa tạng.

Hạ đường huyết phản ứng:

• Rối loạn điều hòa thần kinh thực vật làm mất cân bằng quá trình tiết hormone.
• Hiện tượng tăng tiết insulin quá mức sau bữa ăn chứa quá nhiều carbohydrate đơn giản.
• Hạ đường huyết xuất hiện ở những bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật cắt dạ dày do thức ăn bị tống nhanh xuống ruột non.

Các nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị hạ đường huyết:

• Người bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết nhưng ăn uống không điều độ hoặc không tuân thủ liều lượng.
• Người thường xuyên ăn kiêng khắt khe, người bỏ bữa hoặc nhịn ăn kéo dài.
• Người lao động nặng hoặc tập thể dục thể thao quá sức mà không bổ sung dinh dưỡng kịp thời.
• Người lạm dụng rượu bia, đặc biệt là uống rượu khi bụng đói.
• Phụ nữ trong giai đoạn mang thai có sự thay đổi nhu cầu chuyển hóa năng lượng.
• Người mắc các bệnh lý nền mạn tính về gan, thận hoặc rối loạn nội tiết.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của hạ đường huyết rất đa dạng và diễn tiến theo từng giai đoạn tùy thuộc vào tốc độ cũng như mức độ sụt giảm glucose trong tuần hoàn. Các triệu chứng thường khởi phát bằng những rối loạn thần kinh thực vật và tiến triển thành các khiếm khuyết thần kinh trung ương nếu không được can thiệp.

Các dấu hiệu toàn thân và thần kinh thực vật:

• Biểu hiện chung thường thấy là cảm giác mệt mỏi rã rời xuất hiện đột ngột không rõ nguyên nhân, hoa mắt, chóng mặt, đau đầu âm ỉ và cảm giác muốn ngất xỉu.
• Phản ứng cường giao cảm do tăng tiết adrenaline gây vã mồ hôi lạnh toàn thân, da niêm mạc nhợt nhạt xanh tái, cảm giác ớn lạnh, hồi hộp đánh trống ngực, run rẩy các đầu chi và tăng tiết nước bọt rõ rệt.
• Rối loạn tiêu hóa thể hiện qua cảm giác đói cồn cào dữ dội, đau tức vùng thượng vị, buồn nôn, nôn mửa và trong một số trường hợp có thể xuất hiện cảm giác mót đi ngoài.
• Dấu hiệu tim mạch bao gồm nhịp tim nhanh trên thất, một số trường hợp có thể xuất hiện nhịp nhanh thất nguy hiểm, huyết áp tâm thu tăng cao do co mạch và thỉnh thoảng có xuất hiện cơn đau tức ngực.

Các dấu hiệu thần kinh trung ương và rối loạn tâm thần:

• Khi nồng độ glucose trong máu tiếp tục hạ sâu, tế bào não bị thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng dẫn đến các khiếm khuyết thần kinh rõ rệt. Người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng nhìn đôi (song thị), hoa mắt, giảm khả năng chú ý và tập trung, rối loạn cảm giác và rối loạn phối hợp động tác.
• Một số bệnh nhân biểu hiện hội chứng tiểu não, tổn thương các dây thần kinh sọ hoặc xuất hiện các dấu hiệu thần kinh khu trú như yếu hoặc liệt nửa người, rất dễ nhầm lẫn với đột quỵ não.
• Xuất hiện các cơn co giật dạng động kinh cục bộ hoặc co giật toàn thể kèm theo tăng trương lực cơ.
• Các rối loạn tâm thần biểu hiện ở mức độ nặng của giảm đường huyết bao gồm trạng thái kích động tâm thần vận động, trở nên hung dữ, nói cười vô cớ, biến đổi nhân cách đột ngột, xuất hiện ảo giác thị giác hoặc ảo giác khứu giác.

Cần lưu ý rằng các biểu hiện ban đầu của hạ đường huyết rất dễ bị nhầm lẫn với các hội chứng bệnh lý khác. Triệu chứng run tay, hồi hộp và vã mồ hôi thường bị chẩn đoán nhầm thành cơn hoảng sợ, rối loạn lo âu, hạ canxi máu hoặc rối loạn tiền đình. Tình trạng kích động, nói nhảm dễ bị quy cho ngộ độc rượu cấp hoặc rối loạn tâm thần nguyên phát. Đặc biệt ở người cao tuổi, biểu hiện lú lẫn và liệt nửa người thoáng qua rất dễ bị chẩn đoán nhầm là tai biến mạch máu não, khiến việc cấp cứu bổ sung đường bị trì hoãn và làm gia tăng nguy cơ tổn thương não không phục hồi.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán hạ đường huyết đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc khai thác bệnh sử chi tiết, thăm khám lâm sàng toàn diện và thực hiện các xét nghiệm sinh hóa, chẩn đoán hình ảnh chuyên biệt dưới sự chỉ đạo của bác sĩ chuyên khoa.

Các bước khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng:

• Bác sĩ sẽ tìm hiểu kỹ tiền sử bệnh lý đái tháo đường, các loại thuốc hạ đường huyết đang sử dụng bao gồm insulin, thuốc kích thích tiết insulin sulfonylurea cùng các thuốc điều trị phối hợp khác, liều lượng dùng và mối liên hệ thời gian giữa việc dùng thuốc với các bữa ăn.
• Khai thác thói quen ăn uống, tình trạng kiêng khem, mức độ vận động thể lực gần đây, tiền sử sử dụng rượu bia, tiền sử phẫu thuật đường tiêu hóa cũng như các bệnh lý nền về gan, thận và hệ nội tiết.
• Thăm khám lâm sàng tập trung đánh giá mức độ tri giác, kiểm tra các chỉ số sinh tồn như mạch, huyết áp, nhịp thở, thân nhiệt, quan sát màu sắc da, mức độ vã mồ hôi và thăm khám hệ thần kinh toàn diện nhằm phát hiện các dấu hiệu thần kinh khu trú, trương lực cơ, phản xạ gân xương và dấu hiệu Babinski để phân biệt với tổn thương mạch máu não.

Các phương pháp xét nghiệm và cận lâm sàng:

• Đo glucose mao mạch tại giường bằng que thử là biện pháp nhanh chóng giúp định hướng và xử trí cấp cứu ban đầu ngay tại thời điểm bệnh nhân có triệu chứng.
• Xét nghiệm định lượng glucose huyết tương tĩnh mạch tại phòng xét nghiệm là tiêu chuẩn vàng để xác định chính xác mức độ hạ đường huyết theo tiêu chuẩn y khoa.
• Đối với các trường hợp nghi ngờ hạ đường huyết thực thể ở người không mắc đái tháo đường, bác sĩ có thể chỉ định làm nghiệm pháp nhịn đói kéo dài đến 72 giờ tại bệnh viện, kết hợp định lượng đồng thời nồng độ glucose máu, insulin huyết thanh, C-peptide và proinsulin khi có cơn hạ đường huyết xuất hiện.
• Xét nghiệm đánh giá chức năng gan, chức năng thận, định lượng nồng độ hormone tuyến giáp, cortisol và ACTH trong máu nhằm tìm kiếm các bệnh lý nền liên quan.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh:

• Chụp cắt lớp vi tính (CT scan), chụp cộng hưởng từ (MRI) vùng bụng hoặc siêu âm nội soi tụy được chỉ định khi nghi ngờ có khối u tiết insulin tại tụy hoặc các khối u ngoại tụy ở lồng ngực và sau phúc mạc.

Cần nhấn mạnh rằng việc người bệnh tự kiểm tra đường huyết bằng máy đo cá nhân tại nhà rất có giá trị trong việc nhận diện sớm cơn tụt đường nhưng hoàn toàn không thể thay thế cho quá trình thăm khám và chẩn đoán toàn diện của bác sĩ. Người bệnh cần đến cơ sở y tế để được xác định chính xác căn nguyên gây bệnh và xây dựng phác đồ điều trị an toàn, phù hợp với tình trạng sức khỏe của bản thân.

Biến chứng nguy hiểm của tình trạng hạ đường huyết

Hạ đường huyết nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời có thể dẫn đến những tổn thương não bộ vĩnh viễn và đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh do các tế bào thần kinh bị cắt đứt nguồn năng lượng duy trì hoạt động.

Hôn mê hạ đường huyết là giai đoạn cuối cùng và là biến chứng nguy hiểm nhất của quá trình sụt giảm glucose máu. Tình trạng hôn mê có thể xuất hiện đột ngột mà không có các triệu chứng báo trước, hoặc là sự nối tiếp nặng dần từ các rối loạn thần kinh trước đó. Khi rơi vào hôn mê sâu, người bệnh thường nằm yên lặng, có thể xuất hiện hội chứng tổn thương bó tháp ở một hoặc hai bên với phản xạ Babinski dương tính, phản xạ gân xương tăng nhanh nhạy hoặc mất hoàn toàn trong một số trường hợp nặng. Bên cạnh đó, tình trạng tăng trương lực cơ cùng các cơn co giật cục bộ hoặc co giật toàn thể kiểu động kinh cũng có thể xảy ra. Điểm đặc trưng trong giai đoạn đầu của hôn mê hạ đường huyết là người bệnh thường không có biểu hiện rối loạn nhịp thở, tuy nhiên nếu thiếu hụt glucose kéo dài sẽ dẫn tới phù não, suy tuần hoàn và tử vong.

Hướng dẫn lựa chọn thực phẩm bổ sung đường tại nhà và xử trí an toàn

Khi xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ hạ đường huyết ở mức độ nhẹ hoặc trung bình và người bệnh vẫn hoàn toàn tỉnh táo, việc bổ sung nhanh các nguồn carbohydrate dễ hấp thu qua đường miệng là biện pháp can thiệp đầu tiên cần thực hiện.

Người bệnh có thể uống một cốc nước ép trái cây tươi, một cốc nước ngọt có đường, dùng một viên đường nhỏ, một muỗng mật ong nguyên chất hoặc ngậm vài viên kẹo ngọt. Trong trường hợp không có sẵn các loại thực phẩm trên, có thể tạm thời thay thế bằng một ly sữa tươi, một lát bánh mì hoặc một vài miếng bánh quy. Sau khi bổ sung thực phẩm chứa đường, người bệnh cần nghỉ ngơi tại chỗ và chờ khoảng mười lăm phút để theo dõi sự cải thiện của cơ thể, đồng thời tiến hành đo lại chỉ số đường huyết nếu có máy đo cá nhân. Nếu các triệu chứng không thuyên giảm hoặc đường huyết vẫn dưới ngưỡng an toàn, cần tiếp tục bổ sung thêm một phần đường tương tự.

Cần đặc biệt lưu ý không được cố ép người bệnh uống nước hoặc ăn thức ăn khi họ đang trong tình trạng lơ mơ, co giật hoặc hôn mê sâu để tránh nguy cơ hít sặc dị vật vào đường thở gây ngạt thở. Mọi trường hợp hạ đường huyết tái phát thường xuyên đều cần được bác sĩ chuyên khoa kiểm tra để tìm nguyên nhân và điều chỉnh kế hoạch chăm sóc an toàn.

Các bệnh lý và hội chứng nội tiết liên quan đến hạ đường huyết

Hạ đường huyết không chỉ là biến cố phát sinh trong quá trình điều trị đái tháo đường mà còn có mối liên hệ mật thiết với nhiều rối loạn nội tiết, chuyển hóa và tự miễn phức tạp khác trong cơ thể.

Tuyến thượng thận và tuyến giáp giữ vai trò trọng yếu trong việc duy trì ổn định đường huyết thông qua các hormone đối kháng insulin như cortisol và hormone tuyến giáp. Khi người bệnh mắc các bệnh lý như suy tuyến thượng thận hoặc viêm tuyến giáp Hashimoto, sự thiếu hụt các hormone này làm suy giảm khả năng tân tạo đường tại gan và tăng tính nhạy cảm của các mô với insulin, khiến cơ thể rất dễ bị tụt đường huyết nghiêm trọng ngay cả khi không dùng thuốc điều trị. Ngoài ra, các hội chứng rối loạn nội tiết và điện giải khác như hội chứng tăng tiết ADH không thích hợp, hạ kali máu, hội chứng Bartter và hội chứng Liddle cũng có thể ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình cân bằng thể dịch và chuyển hóa tế bào.

Bên cạnh đó, các bệnh lý tự miễn như hội chứng Sjogren hay biến chứng teo cơ do đái tháo đường làm suy giảm khối lượng cơ bắp và ảnh hưởng tiêu cực đến các phản xạ bù trừ của hệ thần kinh tự chủ. Khi bệnh nhân xuất hiện các cơn hạ đường huyết không rõ nguyên nhân đi kèm với các biểu hiện rối loạn đa cơ quan, việc thăm khám toàn diện và thực hiện các xét nghiệm hormone chuyên sâu tại cơ sở y tế là bắt buộc để bác sĩ chẩn đoán đúng bệnh lý căn nguyên và chỉ định can thiệp phù hợp.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi của việc xử trí hạ đường huyết là nhanh chóng nâng nồng độ glucose trong máu về ngưỡng an toàn, cắt đứt các triệu chứng lâm sàng cấp tính, bảo vệ tế bào não khỏi nguy cơ hoại tử không hồi phục và ngăn ngừa các đợt tái phát nguy hiểm. Hướng xử trí phụ thuộc trực tiếp vào mức độ nghiêm trọng của bệnh cũng như tình trạng tri giác của người bệnh.

Xử trí ban đầu đối với người bệnh còn tỉnh táo:

• Khi người bệnh có biểu hiện hạ đường huyết mức độ nhẹ hoặc trung bình, còn tỉnh táo và phản xạ nuốt bình thường, cần lập tức cho bệnh nhân nghỉ ngơi tại chỗ và bổ sung ngay carbohydrate hấp thu nhanh qua đường uống.
• Sau khi tiếp nhận đường, người bệnh cần nghỉ ngơi yên tĩnh và tiến hành kiểm tra lại chỉ số đường huyết sau mười lăm phút.
• Nếu các triệu chứng chưa thuyên giảm hoặc đường huyết vẫn chưa đạt mức an toàn, tiếp tục cho người bệnh bổ sung thêm một phần carbohydrate tương tự. Khi các chỉ số đã ổn định và bữa ăn chính còn cách xa, người bệnh nên dùng thêm một bữa ăn phụ nhẹ có chứa carbohydrate phức hợp để duy trì đường huyết ổn định lâu dài.

Xử trí y tế chuyên sâu đối với hạ đường huyết mức độ nặng:

• Khi người bệnh rơi vào tình trạng lú lẫn nghiêm trọng, mất định hướng, co giật hoặc hôn mê, đây là tình trạng cấp cứu tối khẩn cấp cần sự can thiệp của nhân viên y tế.
• Tuyệt đối không cố ép người bệnh ăn uống qua đường miệng để tránh dị vật lọt vào đường thở gây ngạt thở và viêm phổi hít nguy hiểm.
• Tại cơ sở y tế hoặc xe cấp cứu, nhân viên y tế sẽ khẩn trương thiết lập đường truyền tĩnh mạch để truyền dung dịch glucose ưu trương hoặc tiêm glucagon theo chỉ định chuyên môn phù hợp với từng cá thể bệnh nhân.
• Trong suốt quá trình cấp cứu, các chỉ số sinh tồn, tri giác và nồng độ glucose máu tĩnh mạch cần được theo dõi liên tục cho đến khi người bệnh hoàn toàn tỉnh táo và đường huyết duy trì ổn định.

Đánh giá và điều chỉnh sau cấp cứu:

• Sau khi người bệnh qua khỏi cơn nguy kịch, bác sĩ chuyên khoa sẽ tiến hành rà soát kỹ lưỡng toàn bộ tiền sử dùng thuốc, chế độ dinh dưỡng và hoạt động thể lực để xác định chính xác yếu tố khởi phát.
• Bác sĩ sẽ kiểm tra lại chức năng gan, thận và đánh giá sự thích hợp của đơn thuốc điều trị đái tháo đường hiện tại để tiến hành điều chỉnh chủng loại thuốc, liều lượng hoặc thời điểm sử dụng cho phù hợp.
• Đối với các trường hợp hạ đường huyết do khối u tiết insulin hoặc bệnh lý nội tiết tiềm ẩn, bác sĩ sẽ lập kế hoạch can thiệp ngoại khoa hoặc điều trị nội tiết chuyên biệt. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý thay đổi liều lượng thuốc khi chưa có chỉ dẫn của bác sĩ điều trị.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Công tác phòng ngừa hạ đường huyết đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc tuân thủ phác đồ điều trị y khoa và xây dựng chế độ dinh dưỡng, vận động khoa học nhằm loại bỏ các yếu tố nguy cơ khởi phát.

Kiểm soát việc sử dụng thuốc điều trị:

• Người bệnh đái tháo đường cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa về liều lượng, loại thuốc và thời điểm sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin.
• Tuyệt đối không tự ý tăng liều thuốc, không tự ý kết hợp các nhóm thuốc khi chưa có chỉ định và luôn kiểm tra kỹ nhãn thuốc trước khi dùng để tránh nhầm lẫn liều lượng.
• Bệnh nhân điều trị bằng insulin cần thực hiện đúng kỹ thuật tiêm và thường xuyên luân chuyển vị trí tiêm dưới da, tránh tiêm liên tục vào một vị trí để phòng ngừa biến chứng loạn dưỡng mỡ gây rối loạn quá trình hấp thu thuốc. Tránh tiêm vào các vùng cơ bắp chuẩn bị vận động mạnh và không chườm nóng tại vị trí tiêm sau khi dùng thuốc.

Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt:

• Duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa và không kéo dài khoảng cách giữa các bữa ăn, đặc biệt là sau khi đã sử dụng thuốc hạ đường huyết.
• Khẩu phần ăn hàng ngày cần cung cấp đầy đủ và cân đối lượng carbohydrate phức hợp, tránh kiêng khem tinh bột quá mức.
• Khi có kế hoạch tham gia các hoạt động thể lực gắng sức hoặc tập thể dục cường độ cao, người bệnh cần kiểm tra đường huyết trước khi vận động và chủ động ăn thêm một bữa phụ nhẹ để bù đắp năng lượng tiêu hao, phòng tránh tình trạng tụt đường huyết trong và sau khi tập luyện.

Kiểm soát các yếu tố nguy cơ khác:

• Hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia, tuyệt đối không uống rượu khi bụng đói vì chất cồn gây ức chế quá trình tân tạo glucose tại gan, làm gia tăng nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng.
• Người bệnh mắc các bệnh lý nền mạn tính về gan, thận hoặc tuyến thượng thận cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ theo hẹn của bác sĩ để theo dõi sát chức năng cơ quan và kịp thời điều chỉnh kế hoạch điều trị.
• Người có nguy cơ cao nên chủ động mang theo bên mình các sản phẩm bổ sung đường nhanh và thẻ thông tin y tế cá nhân để được hỗ trợ kịp thời khi xuất hiện tình huống khẩn cấp.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc nhận biết đúng thời điểm cần đến cơ sở y tế thăm khám hoặc gọi hỗ trợ cấp cứu khẩn cấp có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ an toàn tính mạng và phòng tránh biến chứng tổn thương não cho người bệnh.

Các trường hợp cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa để thăm khám:

• Người bệnh xuất hiện các cơn hạ đường huyết tái diễn nhiều lần trong tuần dù không có sự thay đổi đột ngột về chế độ ăn uống hoặc mức độ vận động.
• Thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, vã mồ hôi lạnh về đêm, nhức đầu sau khi ngủ dậy hoặc có biểu hiện suy giảm khả năng nhận biết dấu hiệu hạ đường huyết sớm.
• Người không mắc bệnh đái tháo đường nhưng thường xuyên có cảm giác đói cồn cào, hoa mắt, chóng mặt, bủn rủn tay chân hoặc ngất xỉu không rõ nguyên nhân.
• Người bệnh cần được bác sĩ đánh giá lại sự tương thích của đơn thuốc đang sử dụng khi có sự thay đổi về thể trạng, chế độ sinh hoạt hoặc chức năng gan, thận.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức:

• Người bệnh xuất hiện tình trạng lú lẫn nghiêm trọng, mất phương hướng, kích động tâm thần vận động hoặc có những thay đổi hành vi bất thường.
• Xuất hiện các cơn co giật cục bộ ở cơ bắp hoặc cơn co giật toàn thân.
• Người bệnh rơi vào trạng thái lơ mơ, mất ý thức, bất tỉnh hoặc hôn mê sâu không thể đánh thức.
• Tình trạng hạ đường huyết không có dấu hiệu cải thiện sau hai lần bổ sung carbohydrate tại nhà hoặc người bệnh nôn ói liên tục, không thể ăn uống qua đường miệng.

Lưu ý an toàn

Trong quá trình theo dõi, xử trí và chăm sóc người bệnh hạ đường huyết, cần đặc biệt ghi nhớ các nguyên tắc an toàn quan trọng sau:

Tuyệt đối không cố gắng đổ nước đường, ép uống sữa hoặc cho ăn thức ăn khi người bệnh đang trong tình trạng lơ mơ, co giật hoặc hôn mê. Khi tri giác bị suy giảm, phản xạ nuốt và các cơ chế bảo vệ đường thở không còn hoạt động, việc ép ăn uống sẽ khiến dị vật lọt vào khí quản gây ngạt thở cấp và viêm phổi hít nguy kịch tính mạng. Trong tình huống này, cần đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn để đường thở thông thoáng và chờ nhân viên y tế cấp cứu.

Người bệnh không được tự ý ngưng dùng thuốc, tự thay đổi liều lượng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng, mẹo dân gian chưa được kiểm chứng khoa học để điều chỉnh chỉ số đường huyết.

Cần lưu ý hiện tượng hạ đường huyết không nhận biết ở những bệnh nhân đái tháo đường lâu năm hoặc người đang sử dụng thuốc chẹn beta, do các dấu hiệu cường giao cảm cảnh báo sớm như hồi hộp, run tay có thể bị che lấp. Người có nguy cơ cao cần chủ động mang theo bên mình đồ ngọt bổ sung đường nhanh và thẻ thông tin bệnh lý cá nhân để được hỗ trợ kịp thời khi xảy ra sự cố.

Kết luận

Hạ đường huyết là một cấp cứu nội khoa thường gặp nhưng tiềm ẩn nhiều biến cố nguy hiểm đối với sức khỏe và tính mạng nếu không được phát hiện, can thiệp đúng phương pháp. Tình trạng sụt giảm glucose kéo dài không chỉ đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của các tế bào não mà còn làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người bệnh. Việc chủ động trang bị kiến thức nhận diện sớm các dấu hiệu lâm sàng, nắm vững kỹ năng xử trí ban đầu an toàn và xây dựng lối sống khoa học là nền tảng vững chắc giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả. Quan trọng hơn hết, người bệnh cần duy trì sự phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa để được thăm khám định kỳ, cá thể hóa phác đồ điều trị và phòng ngừa tối đa nguy cơ tái phát các cơn hạ đường huyết trong tương lai.