U tụy nội tiết insulinoma: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về u tụy nội tiết insulinoma

Tuyến tụy là một cơ quan quan trọng nằm ở vùng sau phúc mạc, đảm nhiệm đồng thời cả hai vai trò thiết yếu gồm chức năng ngoại tiết tiết men tiêu hóa và chức năng nội tiết sản xuất các hormone điều hòa chuyển hóa. Trong hệ thống nội tiết của tụy, các tế bào beta tại tiểu đảo Langerhans giữ nhiệm vụ tiết hormone insulin nhằm kiểm soát và duy trì mức glucose huyết tương trong giới hạn sinh lý ổn định. Khi cơ thể nạp dinh dưỡng, insulin được kích hoạt để đưa glucose vào các tế bào tiêu thụ, ngược lại khi đói, lượng insulin sẽ tự động giảm xuống để ngăn ngừa hiện tượng tụt đường huyết.

U tụy nội tiết insulinoma hình thành khi các tế bào beta này phát triển quá mức và chuyển dạng thành một khối u có hoạt tính nội tiết tự động. Khối u liên tục bài tiết insulin vào vòng tuần hoàn mà không chịu sự kiểm soát ngược từ mức đường huyết thấp. Tình trạng này phá vỡ cân bằng nội môi tự nhiên, làm nồng độ glucose máu giảm xuống ngưỡng nguy hiểm, đặc biệt vào ban đêm hoặc những khoảng thời gian xa bữa ăn. Về mặt phân loại dịch tễ học, insulinoma được xếp vào nhóm khối u thần kinh nội tiết của đường tiêu hóa và tuyến tụy.

Theo ghi nhận y văn, phần lớn các trường hợp u tụy nội tiết insulinoma là các khối u đơn độc, kích thước thường nhỏ dưới hai centimet và có tỷ lệ lành tính chiếm khoảng 90 đến 95 phần trăm. Chỉ có khoảng 5 đến 10 phần trăm khối u biểu hiện tính chất ác tính với khả năng xâm lấn tại chỗ hoặc di căn xa tới các cơ quan lân cận như hạch bạch huyết và gan. Khối u có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào trên bề mặt tuyến tụy từ vùng đầu tụy, thân tụy cho đến đuôi tụy, đòi hỏi các kỹ thuật hình ảnh học chuyên sâu để xác định chính xác vị trí trước khi tiến hành can thiệp.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cho đến nay, căn nguyên chính xác dẫn tới sự biến đổi đơn lẻ của các tế bào beta thành khối u tụy nội tiết insulinoma vẫn chưa được xác định hoàn toàn rõ ràng trong y học hiện đại. Phần lớn các ca bệnh khởi phát ngẫu nhiên, không có yếu tố tiền sử gia đình rõ rệt và xuất hiện dưới dạng một khối u đơn độc trong nhu mô tụy. Các nhà khoa học giả định rằng sự mất ổn định di truyền ở cấp độ tế bào hoặc các đột biến soma tích lũy có thể đóng vai trò kích hoạt sự tăng sinh tế bào mất kiểm soát, dẫn đến hình thành khối u thần kinh nội tiết.

Mặc dù phần lớn các ca bệnh xuất hiện ngẫu nhiên, yếu tố di truyền đóng vai trò nền tảng trong một nhóm nhỏ bệnh nhân liên quan đến hội chứng đa u tuyến nội tiết loại 1, viết tắt là hội chứng MEN1. Đây là một rối loạn di truyền dạng trội trên nhiễm sắc thể thường, gây ra bởi đột biến mất chức năng của gen đè nén khối u MEN1 nằm trên nhiễm sắc thể số 11q13. Bệnh nhân mắc hội chứng MEN1 có nguy cơ cao hình thành đồng thời hoặc tuần tự các khối u ở ba tuyến nội tiết chính bao gồm tuyến cận giáp gây cường cận giáp, tuyến yên gây tăng tiết hormone tuyến yên và các khối u thần kinh nội tiết của tụy hoặc đường tiêu hóa.

Khác với các trường hợp đơn phát thông thường, u tụy nội tiết insulinoma xuất hiện trong bối cảnh hội chứng MEN1 thường có xu hướng đa ổ, tức là có nhiều khối u rải rác trong nhu mô tụy, xuất hiện ở độ tuổi trẻ hơn và có tỷ lệ tái phát sau phẫu thuật cao hơn. Ngoài hội chứng MEN1, một số hội chứng di truyền hiếm gặp khác như bệnh u xơ củ Bourneville hay hội chứng Von Hippel-Lindau cũng được ghi nhận có mối liên hệ nhất định với nguy cơ phát triển các khối u thần kinh nội tiết ở tuyến tụy.

Về các yếu tố nguy cơ nói chung, bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường được chẩn đoán nhiều nhất ở độ tuổi trung niên từ 40 đến 60 tuổi, với tỷ lệ mắc ở nữ giới nhỉnh hơn một chút so với nam giới. Hiện tại chưa có bằng chứng y khoa xác thực nào cho thấy các thói quen sinh hoạt thường ngày như chế độ ăn uống, việc sử dụng rượu bia hay hút thuốc lá là nguyên nhân trực tiếp gây ra khối u insulinoma, mặc dù các yếu tố này có thể làm trầm trọng thêm các đợt hạ đường huyết trên lâm sàng.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của u tụy nội tiết insulinoma rất đa dạng, chủ yếu bắt nguồn từ tình trạng hạ đường huyết thứ phát do nồng độ insulin tăng cao trong máu. Trên lâm sàng, chẩn đoán bệnh luôn gợi ý mạnh mẽ khi xuất hiện tam chứng Whipple cổ điển bao gồm sự hiện diện của các triệu chứng hạ đường huyết điển hình, mức đường huyết đo được lúc xuất hiện triệu chứng giảm thấp dưới mức bình thường và các triệu chứng này biến mất nhanh chóng sau khi người bệnh được nạp glucose hoặc ăn đồ ngọt.

Các triệu chứng của bệnh được chia thành hai nhóm cơ chế chính gồm nhóm triệu chứng do kích thích hệ thần kinh tự động và nhóm triệu chứng thần kinh do thiếu hụt glucose não. Nhóm triệu chứng hệ thần kinh giao cảm thường xuất hiện sớm khi đường huyết bắt đầu sụt giảm, kích thích tuyến thượng thận giải phóng adrenaline. Người bệnh sẽ có cảm giác đói dữ dội, cồn cào ruột gan, vã mồ hôi lạnh, run tay chân, hồi hộp, tim đập nhanh, bồn chồn và lo lắng không rõ lý do. Đây là phản ứng bảo vệ tự nhiên của cơ thể nhằm cảnh báo và thúc giục người bệnh nhanh chóng bổ sung thức ăn.

Nếu tình trạng hạ đường huyết tiếp tục tiến triển sâu hoặc kéo dài, nhóm triệu chứng thần kinh do thiếu hụt năng lượng tế bào não sẽ bộc lộ rõ nét. Do não bộ chỉ sử dụng glucose làm nguồn năng lượng chính, sự thiếu hụt này sẽ gây ra tình trạng nhìn mờ, nhìn đôi, hoa mắt, chóng mặt, mệt mỏi rũ rượi, đau đầu và khó tập trung suy nghĩ. Nghiêm trọng hơn, người bệnh có thể biểu hiện các hành vi bất thường, nói nhảm, kích động, lú lẫn, mất định hướng không gian và thời gian, dễ bị hiểu lầm là người đang say rượu hoặc mắc bệnh lý loạn thần. Khi hạ đường huyết xuống mức cực kỳ nghiêm trọng, bệnh nhân có thể xuất hiện các cơn co giật toàn thân, ngất xỉu, hôn mê sâu và đối mặt với tổn thương não không thể đảo ngược.

Một điểm đặc thù là các cơn hạ đường huyết này thường xảy ra điển hình nhất vào lúc đói, đặc biệt là vào sáng sớm sau một đêm nhịn ăn hoặc sau các hoạt động thể lực gắng sức. Tuy nhiên, ở một số trường hợp, hạ đường huyết cũng có thể xuất hiện vài giờ sau bữa ăn nhiều carbohydrate. Do triệu chứng hạ đường huyết giảm đi khi ăn, nhiều bệnh nhân có xu hướng ăn liên tục trong ngày và ăn đêm để phòng ngừa các cơn hạ đường huyết, dẫn tới tình trạng tăng cân rõ rệt ở khoảng 20 đến 40 phần trăm số người mắc.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán u tụy nội tiết insulinoma đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa xác nhận rối loạn sinh hóa nội tiết và các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh định vị giải phẫu khối u. Bước đầu tiên mang tính quyết định là khẳng định sự hiện diện của tình trạng tăng tiết insulin nội sinh không thích hợp trong khi đường huyết đang ở mức thấp. Thử nghiệm nhịn ăn có giám sát kéo dài tối đa 72 giờ tại cơ sở y tế nội trú được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán sinh hóa. Trong suốt quá trình này, nhân viên y tế sẽ định kỳ theo dõi mức đường huyết mao mạch và lấy mẫu máu xét nghiệm tĩnh mạch khi đường huyết hạ xuống dưới ngưỡng chuẩn.

Tại thời điểm xuất hiện hạ đường huyết, các chỉ số sinh hóa đặc hiệu sẽ được định lượng đồng thời gồm nồng độ glucose máu, insulin huyết tương, C-peptide và proinsulin. Ở người bình thường khi bị hạ đường huyết, tuyến tụy sẽ ức chế tiết insulin khiến nồng độ insulin và C-peptide giảm xuống mức rất thấp. Ngược lại ở bệnh nhân có khối u insulinoma, nồng độ insulin và C-peptide vẫn giữ ở mức cao không tương xứng với độ hạ của đường huyết. Việc định lượng đồng thời nồng độ C-peptide còn giúp bác sĩ loại trừ nguyên nhân hạ đường huyết giả tạo do tự ý tiêm insulin ngoại sinh hoặc sử dụng thuốc kích thích tiết insulin nhóm sulfonylurea.

Sau khi đã xác định chắc chắn về mặt sinh hóa, bước tiếp theo là thực hiện các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh để định vị khối u. Do đa phần u insulinoma có kích thước rất nhỏ, việc tìm kiếm có thể gặp nhiều khó khăn. Các phương pháp ban đầu bao gồm chụp cắt lớp vi tính đa dãy ổ bụng có tiêm thuốc cản quang hoặc chụp cộng hưởng từ tụy. Nếu các phương pháp không xâm lấn chưa phát hiện được tổn thương, bác sĩ sẽ chỉ định siêu âm nội soi qua dạ dày tá tràng, một kỹ thuật có độ nhạy rất cao giúp tiếp cận sát nhu mô tụy. Trong một số ca bệnh phức tạp, nghiệm pháp kích thích bài tiết insulin bằng canxi qua động mạch chọn lọc hoặc siêu âm trong mổ kết hợp sờ nắn trực tiếp tuyến tụy sẽ được áp dụng để xác định vị trí chính xác trước khi can thiệp.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh u tụy nội tiết insulinoma

Tình trạng tăng tiết insulin kéo dài không được kiểm soát có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng đối với sức khỏe của người bệnh. Mối nguy hiểm trực tiếp nhất là các đợt hạ đường huyết sâu và đột ngột làm gián đoạn nguồn cung cấp năng lượng cho não bộ. Khi các tế bào thần kinh bị thiếu hụt glucose liên tục hoặc lặp lại nhiều lần, người bệnh có thể phải đối mặt với tình trạng suy giảm nhận thức thần kinh mạn tính, suy giảm trí nhớ, rối loạn cảm xúc và biến đổi nhân cách không thể phục hồi hoàn toàn.

Bên cạnh đó, các cơn mất tri giác bất ngờ, lú lẫn hoặc ngất xỉu do tụt đường huyết làm tăng nguy cơ gặp phải tai nạn giao thông, té ngã gây chấn thương sọ não hoặc gãy xương trong sinh hoạt hằng ngày. Ở những trường hợp hạ đường huyết cực kỳ nghiêm trọng mà không được cấp cứu kịp thời, bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng co giật liên tục, phù não, tổn thương vỏ não diện rộng, hôn mê sâu và nguy cơ tử vong. Do đó, việc can thiệp y tế sớm để loại bỏ khối u có ý nghĩa sống còn trong việc ngăn chặn các tổn thương thần kinh vĩnh viễn.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu trọng tâm trong xử trí u tụy nội tiết insulinoma là giải quyết triệt để nguồn gốc tăng tiết hormone, phục hồi sự kiểm soát đường huyết sinh lý và ngăn ngừa các biến chứng thần kinh lâu dài. Can thiệp ngoại khoa cắt bỏ hoàn toàn khối u được đồng thuận là phương pháp điều trị triệt căn ưu tiên hàng đầu và mang lại hiệu quả cao nhất cho hầu hết bệnh nhân có khối u lành tính khu trú. Tùy thuộc vào kích thước, số lượng, bản chất khối u và mối tương quan với ống tụy chính, bác sĩ phẫu thuật sẽ cân nhắc lựa chọn phương án mổ hở hoặc phẫu thuật nội soi ít xâm lấn.

Với các khối u đơn độc, lành tính nằm ở vị trí nông và cách xa ống tụy chính, kỹ thuật bóc tách nhân u bảo tồn nhu mô tụy thường là lựa chọn tối ưu, giúp bảo tồn tối đa chức năng nội tiết và ngoại tiết của phần tụy còn lại. Trường hợp khối u nằm sâu, kích thước lớn hoặc nằm ở vị trí thân và đuôi tụy, phẫu thuật cắt một phần thân đuôi tụy có hoặc không bảo tồn lách sẽ được chỉ định. Nếu khối u nằm sâu ở vùng đầu tụy và liên quan mật thiết với các cấu trúc mạch máu hoặc ống dẫn mật, bác sĩ có thể phải cân nhắc các phẫu thuật phức tạp hơn nhằm loại bỏ triệt để tổn thương.

Trong giai đoạn chuẩn bị trước mổ hoặc đối với những bệnh nhân không đủ điều kiện sức khỏe để trải qua phẫu thuật, điều trị nội khoa tạm thời đóng vai trò then chốt để ổn định đường huyết. Bác sĩ chuyên khoa nội tiết có thể chỉ định một số hoạt chất đặc hiệu như diazoxide nhằm ức chế sự giải phóng insulin từ tế bào beta, hoặc các dẫn xuất somatostatin như octreotide nhằm kiểm soát sự bài tiết hormone của khối u. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng với các bữa ăn nhỏ, chia đều khoảng cách và ưu tiên các loại carbohydrate phức hợp có tốc độ hấp thu chậm sẽ giúp làm giảm tần suất các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng.

Đối với một tỷ lệ nhỏ các trường hợp u tụy nội tiết ác tính đã xuất hiện di căn xa, chiến lược điều trị cần sự phối hợp đa chuyên khoa giữa ngoại khoa, ung bướu và nội tiết. Các biện pháp có thể bao gồm phẫu thuật giảm tải thể tích khối u, điều trị tắc mạch hóa chất qua động mạch gan đối với tổn thương di căn gan, xạ trị nhắm trúng đích thụ thể peptide hoặc sử dụng các liệu pháp nhắm trúng đích theo phác đồ cá thể hóa do hội đồng y khoa chuyên môn quyết định.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Bởi vì nguyên nhân chính xác gây ra các đột biến hình thành u tụy nội tiết insulinoma đơn phát vẫn chưa được hiểu rõ, hiện tại y học chưa có biện pháp phòng ngừa nguyên phát đặc hiệu để ngăn chặn hoàn toàn sự xuất hiện của khối u. Tuy nhiên, các chiến lược phòng ngừa thứ phát tập trung vào việc tầm soát sớm ở nhóm đối tượng có nguy cơ di truyền và ngăn ngừa các đợt hạ đường huyết cấp tính giữ vai trò vô cùng quan trọng đối với sức khỏe người bệnh.

Đối với những người có tiền sử gia đình được xác định mắc hội chứng đa u tuyến nội tiết loại 1 hoặc có người thân trực hệ mắc các khối u thần kinh nội tiết, việc chủ động tham vấn di truyền và thực hiện xét nghiệm gen là cần thiết. Những cá nhân mang đột biến gen liên quan cần tuân thủ lịch trình tầm soát định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Quy trình tầm soát này thường bao gồm các xét nghiệm sinh hóa định kỳ nhằm theo dõi nồng độ đường huyết, canxi máu, các hormone tuyến yên và thực hiện chẩn đoán hình ảnh tuyến tụy để phát hiện sớm tổn thương ngay từ giai đoạn chưa bộc lộ triệu chứng rầm rộ.

Để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm do các cơn hạ đường huyết bất ngờ gây ra trước khi can thiệp điều trị triệt để, người bệnh cần thiết lập một kế hoạch sinh hoạt an toàn dưới sự tư vấn của chuyên gia y tế. Cần tránh tình trạng nhịn đói kéo dài, chia nhỏ khẩu phần dinh dưỡng thành nhiều bữa trong ngày và luôn mang theo sẵn các nguồn đường tác dụng nhanh như viên đường glucose hoặc nước trái cây để kịp thời xử trí khi xuất hiện dấu hiệu báo động sớm. Ngoài ra, việc hạn chế sử dụng đồ uống có cồn và tránh tập luyện thể thao cường độ quá nặng khi chưa được bổ sung năng lượng hợp lý là những lưu ý thiết thực giúp duy trì mức đường huyết ổn định.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế có chuyên khoa nội tiết để thăm khám khi thường xuyên gặp phải các triệu chứng nghi ngờ hạ đường huyết như đói cồn cào, run tay chân, vã mồ hôi, tim đập nhanh xảy ra lặp đi lặp lại lúc đói hoặc sáng sớm sau khi ngủ dậy. Việc thăm khám sớm cũng đặc biệt cần thiết đối với những người thường xuyên cảm thấy hoa mắt, lú lẫn, giảm khả năng tập trung trong công việc nhưng các dấu hiệu này thuyên giảm rõ rệt sau khi ăn hoặc uống đồ ngọt.

Đặc biệt, cần gọi cấp cứu y tế hoặc đưa bệnh nhân đến phòng cấp cứu gần nhất ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu hạ đường huyết nghiêm trọng đe dọa tính mạng. Các tình huống báo động đỏ bao gồm tình trạng lơ mơ, mất ý thức, gọi hỏi không đáp ứng, xuất hiện cơn co giật toàn thân hoặc hành vi kích động mất kiểm soát. Trong lúc chờ hỗ trợ y tế, nếu người bệnh đã mất tri giác hoặc co giật, tuyệt đối không được cố nhét thức ăn hay đổ nước đường vào miệng để tránh nguy cơ sặc vào đường thở dẫn đến suy hô hấp.

Đối với bệnh nhân đã trải qua phẫu thuật điều trị u tụy nội tiết insulinoma, việc tái khám định kỳ theo đúng hẹn của bác sĩ phẫu thuật là bắt buộc nhằm đánh giá sự phục hồi chức năng tụy và kiểm tra đường huyết. Nếu sau phẫu thuật xuất hiện trở lại các cơn hạ đường huyết, hoặc có các triệu chứng bất thường như đau bụng dữ dội kéo dài, sốt cao, nôn mửa liên tục hay vết mổ sưng đỏ chảy dịch, người bệnh cần quay lại bệnh viện ngay để được kiểm tra và xử trí kịp thời các biến chứng hậu phẫu.

Lưu ý an toàn

Các thông tin được cung cấp trong bài viết này chỉ nhằm mục đích phổ biến kiến thức y học và giáo dục sức khỏe cộng đồng, hoàn toàn không mang tính chất thay thế cho các chỉ định chuyên môn, chẩn đoán xác định hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý dựa vào các mô tả triệu chứng để tự chẩn đoán bệnh cho bản thân hoặc người thân, cũng như không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kiểm soát đường huyết khi chưa có sự thăm khám và hướng dẫn y khoa.

Bên cạnh đó, người đang trong quá trình điều trị u tụy nội tiết insulinoma không được tự ý ngừng thuốc, thay đổi liều lượng hoặc áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học. Các cơn hạ đường huyết kéo dài hoặc tái diễn có thể gây tổn thương tế bào não không hồi phục và nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng. Do đó, việc phối hợp chặt chẽ với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa nội tiết và ngoại tiêu hóa, tuân thủ đúng quy trình theo dõi và tái khám định kỳ là nguyên tắc cốt lõi nhằm bảo đảm an toàn sức khỏe tối đa cho người bệnh.

Kết luận

U tụy nội tiết insulinoma tuy là một bệnh lý hiếm gặp nhưng có thể gây ra những ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống và hệ thần kinh của người bệnh do tình trạng hạ đường huyết tái diễn. Việc nhận biết sớm tam chứng Whipple cùng các dấu hiệu cảnh báo của hệ thần kinh giao cảm và thần kinh trung ương giúp rút ngắn thời gian chẩn đoán, tránh nhầm lẫn với các rối loạn thần kinh hoặc tâm thần khác.

Với sự tiến bộ của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh định vị và kỹ thuật phẫu thuật hiện đại, đa số các trường hợp khối u lành tính đều có cơ hội được chữa khỏi hoàn toàn mà không để lại di chứng. Khi nghi ngờ bản thân có các biểu hiện tụt đường huyết bất thường, người bệnh nên chủ động đến các cơ sở y tế uy tín để được đánh giá toàn diện và xây dựng phương án can thiệp thích hợp, an toàn nhất.