Giả mạc bạch hầu là gì và nguyên nhân hình thành

Giả mạc bạch hầu là gì?

Giả mạc bạch hầu được cấu tạo từ một màng hoại tử chứa sợi fibrin, tế bào bạch cầu, tế bào biểu mô niêm mạc bị hủy hoại cùng đại lượng vi khuẩn bạch hầu. Khác với các màng mủ dễ gạt bỏ trong viêm họng mủ thông thường, giả mạc bạch hầu gắn rất chắc vào lớp dưới niêm mạc. Khi vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae phát triển trên bề mặt niêm mạc hầu họng hoặc đường hô hấp, chúng sản sinh ngoại độc tố bạch hầu. Độc tố này ức chế quá trình tổng hợp protein của tế bào chủ, dẫn đến hoại tử tế bào niêm mạc tại chỗ. Quá trình viêm cấp tính xảy ra làm thoát mạch fibrinogen, fibrin dịch xuất đông lại thành mạng lưới bao bọc các tế bào chết và vi khuẩn, tạo nên lớp giả mạc dày đặc. Tình trạng này có thể lan rộng xuống thanh quản và khí quản, gây ra suy hô hấp cấp nếu không được xử lý y tế kịp thời.

Khái niệm và đặc điểm hình thái của giả mạc bạch hầu

Giả mạc bạch hầu là lớp màng giả hình thành trên niêm mạc hô hấp do phản ứng viêm hoại tử đáp ứng với độc tố vi khuẩn. Về mặt hình thái, lớp màng này thường có màu trắng ngà, xám nhạt hoặc xám đen tùy thuộc vào mức độ xuất huyết và hoại tử tổ chức. Giả mạc có đặc tính dai, chắc, bám rất chặt vào niêm mạc vòm họng, amidan, lưỡi gà hoặc thanh quản.

Một đặc điểm lâm sàng quan trọng là khi cố bóc hoặc nạo lớp giả mạc này, vùng niêm mạc bên dưới sẽ bị tổn thương và chảy máu rịn rát do các sợi fibrin đã đâm sâu vào lớp dưới niêm mạc. Theo thời gian, giả mạc có thể lan rộng nhanh chóng, bao phủ toàn bộ vùng họng và lan xuống đường hô hấp dưới. Trong một số trường hợp, lớp màng hoại tử này có thể tự bong ra từng mảng lớn, gây nguy cơ tắc nghẽn đột ngột đường thở của người bệnh.

Cơ chế vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae tạo lớp màng hoại tử

Nguyên nhân trực tiếp hình thành giả mạc bạch hầu là ngoại độc tố do vi khuẩn Gram dương Corynebacterium diphtheriae tiết ra trong quá trình nhân lên tại niêm mạc hô hấp. Ngoại độc tố bạch hầu là một polypeptide có khả năng xâm nhập vào tế bào niêm mạc chủ và bất hoạt yếu tố kéo dài chuỗi peptide, ngừng hoàn toàn quá trình tổng hợp protein của tế bào.

Sự sụp đổ protein nội bào dẫn đến hoại tử hàng loạt tế bào biểu mô hô hấp tại chỗ nhiễm trùng. Phản ứng viêm tại địa phương bùng phát mạnh mẽ, làm tăng tính thấm mao mạch và giải phóng lượng lớn fibrinogen vào mô bị tổn thương. Fibrinogen nhanh chóng chuyển hóa thành sợi fibrin rắn chắc, đan xen cùng các mảnh vỡ tế bào hoại tử, hồng cầu, bạch cầu trung tính và quần thể vi khuẩn. Hỗn hợp này đông lại tạo thành lớp màng giả bám chặt trên nền niêm mạc bị trợt loét.

Các yếu tố nguy cơ gia tăng sự xuất hiện và lan rộng giả mạc bạch hầu

Mức độ hình thành và lan rộng của giả mạc bạch hầu phụ thuộc vào độc lực của chủng vi khuẩn, tình trạng miễn dịch của cơ thể và thời điểm can thiệp y tế. Những người chưa được tiêm vắc xin phòng bệnh bạch hầu hoặc chưa có đủ nồng độ kháng thể bảo vệ là đối tượng dễ bị vi khuẩn tấn công và độc tố phát huy tối đa độc tính.

Sống trong môi trường đông đúc, thiếu vệ sinh hoặc tiếp xúc gần với người mang vi khuẩn làm tăng khả năng lây truyền qua đường hô hấp. Ngoài ra, việc phát hiện chậm trễ hoặc điều trị không đúng hướng trong những ngày đầu khởi phát bệnh sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn tiếp tục sản sinh lượng lớn ngoại độc tố. Độc tố tích tụ càng nhiều thì phạm vi hoại tử niêm mạc càng rộng, khiến giả mạc phát triển nhanh, dày lên và lan sâu vào hệ thống đường thở.

Mối nguy hiểm của giả mạc bạch hầu đối với hệ hô hấp

Lớp giả mạc bạch hầu gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe hô hấp nếu không được kiểm soát chặt chẽ bởi nhân viên y tế. Nguy cơ trực tiếp nhất là sự trôi lệch hoặc sưng nề quá mức của giả mạc làm hẹp đường dẫn khí. Khi giả mạc lan xuống thanh quản hoặc khí quản, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng thở khò khè, khó thở, tím tái và nguy cơ ngạt thở cấp tính.

Bên cạnh tác động cơ học gây chèn ép đường thở, ngoại độc tố bạch hầu từ vùng tổn thương hoại tử có thể hấp thu vào dòng máu và phát tán đến các cơ quan xa. Độc tố toàn thân có thể gây tổn thương cơ tim, dây thần kinh ngoại biên và suy thận. Do đó, việc theo dõi sự tiến triển của giả mạc luôn cần kết hợp với các biện pháp đánh giá biến chứng toàn thân dưới sự giám sát y khoa chuyên sâu.

Lưu ý an toàn

Khi nghi ngờ có sự xuất hiện của giả mạc hoặc triệu chứng đau họng kéo dài kèm sốt, tuyệt đối không tự ý dùng dụng cụ để nạo, bóc hoặc chà xát lớp màng trong họng. Việc can thiệp thô bạo có thể gây chảy máu nghiêm trọng và làm độc tố phát tán nhanh hơn vào máu. Không tự mua thuốc kháng sinh hay thuốc xịt họng để điều trị tại nhà. Mọi nghi ngờ nhiễm vi khuẩn bạch hầu cần được chẩn đoán và xử trí kịp thời tại cơ sở y tế có chuyên khoa truyền nhiễm.

Tóm tắt

Giả mạc bạch hầu là tổn thương hoại tử đặc trưng do ngoại độc tố của vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae gây ra trên niêm mạc hô hấp. Nhận biết sớm bản chất và sự nguy hiểm của lớp màng xám này giúp người bệnh chủ động tìm kiếm sự chăm sóc y tế kịp thời. Tiêm chủng đầy đủ và tham vấn bác sĩ chuyên khoa ngay khi có dấu hiệu bất thường là biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe.