Cấu tạo, chức năng của mống mắt và các bệnh lý thường gặp

Mống mắt là gì?

Mống mắt là màng sắc tố hình khuyên nằm ở bán phần trước nhãn cầu, ngăn cách giữa tiền phòng và hậu phòng của mắt. Đây là cơ quan quyết định màu mắt của mỗi người nhờ mật độ sắc tố melanin phân bố trong mô đệm. Tại trung tâm mống mắt có lỗ hổng hình tròn gọi là đồng tử. Nhờ cấu tạo đặc biệt gồm hệ thống cơ trơn co thắt và giãn nở, mống mắt hoạt động linh hoạt để mở rộng hoặc thu nhỏ kích thước đồng tử theo cường độ sáng bên ngoài. Sự phối hợp nhịp nhàng này bảo vệ cấu trúc cảm thụ quang học của đáy mắt khỏi tổn thương do ánh sáng quá mức, đồng thời tối ưu hóa độ sắc nét của hình ảnh thu nhận được trên võng mạc.

Cấu tạo giải phẫu và vị trí của mống mắt trong nhãn cầu

Mống mắt là một cấu trúc màng hình đĩa mỏng nằm ở bán phần trước của mắt, nằm ngay sau giác mạc và nằm phía trước thể thủy tinh. Ở trung tâm mống mắt có một lỗ tròn mở gọi là đồng tử, nơi ánh sáng trực tiếp đi qua để vào các cấu trúc sâu hơn bên trong nhãn cầu.

Về mặt giải phẫu vi thể, mống mắt được cấu thành từ hai lớp mô chính gồm lớp đệm giàu mạch máu, mô liên kết ở phía trước và lớp biểu mô sắc tố sẫm màu ở phía sau. Màu sắc bên ngoài của mắt như đen, nâu, xanh lục hay xanh lam phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng và sự phân bố hạt sắc tố melanin nằm trong lớp đệm. Ngoài ra, bên trong lớp đệm còn chứa mạng lưới thần kinh phong phú và hệ thống hai nhóm cơ trơn đối kháng, đóng vai trò trực tiếp trong việc vận hành kích thước đồng tử.

Chức năng điều tiết ánh sáng và phản xạ đồng tử

Chức năng chủ đạo của mống mắt tương tự như cơ chế khẩu độ của ống kính máy ảnh, kiểm soát chính xác lượng quang thông lọt vào bên trong nhãn cầu. Hoạt động này được điều khiển bởi hệ thần kinh tự chủ thông qua hai nhóm cơ đối kháng gồm cơ thắt đồng tử và cơ giãn đồng tử.

Khi môi trường xung quanh có cường độ ánh sáng quá mạnh, cơ thắt đồng tử do sợi thần kinh phó giao cảm chi phối sẽ co lại, làm thu nhỏ đường kính đồng tử để bảo vệ các tế bào cảm thụ quang ở võng mạc không bị chói hoặc tổn thương. Ngược lại, khi bước vào không gian thiếu sáng hoặc bóng tối, cơ giãn đồng tử do thần kinh giao cảm kích thích sẽ kéo dãn đồng tử mở rộng, giúp mắt thu nhận tối đa lượng ánh sáng cần thiết để duy trì hình ảnh quan sát rõ nét.

Các bệnh lý thường gặp liên quan đến mống mắt

Mống mắt có thể gặp phải nhiều tình trạng bệnh lý cấp tính hoặc mạn tính gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị giác. Bệnh lý hay gặp nhất là viêm mống mắt, một dạng viêm màng bồ đào trước. Tình trạng này có thể xuất hiện đơn độc hoặc đi kèm các bệnh lý tự miễn toàn thân, gây ra triệu chứng mắt đỏ sâu, đau nhức nhãn cầu, sợ ánh sáng và nhìn mờ.

Bên cạnh đó, mống mắt có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng khuyết mống mắt bẩm sinh, u hắc tố mống mắt, hoặc biến chứng dính mống mắt vào mặt trước thể thủy tinh sau chấn thương và viêm nhiễm. Một số trường hợp tăng sinh mạch máu bất thường trên bề mặt mống mắt thứ phát do thiếu máu cục bộ võng mạc, dẫn đến biến chứng tăng nhãn áp tân mạch rất phức tạp.

Dấu hiệu cảnh báo bệnh lý mống mắt cần đi khám sớm

Những tổn thương tại mống mắt thường khởi phát với các dấu hiệu điển hình cần được phát hiện sớm. Người bệnh cần chú ý nếu xuất hiện cảm giác đau tức sâu trong ổ mắt, mắt đỏ xung quanh rìa giác mạc, chảy nước mắt kèm theo tình trạng sợ ánh sáng rõ rệt khi nhìn vào nguồn sáng thông thường.

Ngoài ra, thị lực suy giảm đột ngột hoặc nhìn thấy quầng sáng, chấm đen bay cũng là những cảnh báo quan trọng. Khi quan sát qua gương, nếu nhận thấy hình dạng đồng tử méo mó, không còn tròn đều hoặc hai bên đồng tử có kích thước chênh lệch bất thường, người bệnh cần nhanh chóng đến cơ sở y tế có chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám bằng máy sinh hiển vi và đo nhãn áp.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt có chứa corticoid hay thuốc giãn đồng tử mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa mắt, nhằm tránh biến chứng tăng nhãn áp hoặc nhiễm trùng nguy hiểm.

Tóm tắt

Mống mắt giữ vai trò quan trọng đối với khả năng nhìn và điều tiết lượng ánh sáng đi vào mắt. Việc trang bị kiến thức về cấu tạo, chức năng và các bất thường thường gặp giúp người đọc nhận biết sớm trục trặc thị giác. Khi mắt xuất hiện triệu chứng đau nhức, sợ sáng hoặc mờ đột ngột, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa mắt là biện pháp an toàn nhất để bảo vệ thị lực lâu dài.