Cách phân biệt sốt phát ban và sốt xuất huyết chính xác

Phân biệt sốt phát ban và sốt xuất huyết là gì?

Sốt phát ban và sốt xuất huyết đều do virus gây ra nhưng có cơ chế bệnh sinh, mức độ nguy hiểm và hướng xử trí hoàn toàn khác biệt. Sốt phát ban thường bắt nguồn từ các virus đường hô hấp thông thường như sởi, rubella, enterovirus hoặc adenovirus. Bệnh có đặc tính lành tính, tự giới hạn và phần lớn tự khỏi sau khi ban lặn mà không để lại tổn thương nội tạng nghiêm trọng.

Trong khi đó, sốt xuất huyết gây ra bởi virus Dengue thông qua vật chủ trung gian là muỗi vằn Aedes aegypti truyền bệnh. Virus Dengue tấn công vào hệ thống mạch máu, làm tăng tính thấm thành mạch và kích hoạt phản ứng miễn dịch phức tạp. Sự suy giảm tiểu cầu cùng hiện tượng rò rỉ huyết tương khỏi lòng mạch có thể dẫn đến cô đặc máu, tụt huyết áp, sốc tuần hoàn và xuất huyết nội tạng. Do đó, sốt xuất huyết tiềm ẩn nguy cơ đe dọa tính mạng cao hơn rất nhiều so với các trường hợp sốt phát ban thông thường.

Đặc điểm tổn thương da và nghiệm pháp căng da

Điểm khác biệt rõ rệt nhất nằm ở bản chất tổn thương da. Sốt phát ban do virus thông thường như sởi hoặc rubella gây giãn mạch máu ngoại vi, tạo nên các nốt hồng ban mịn, hơi gồ nhẹ hoặc dát phẳng, phân bố đều khắp thân mình và tay chân. Khi lấy ngón tay căng nhẹ vùng da xung quanh hoặc dùng đáy ly thủy tinh ấn lên nốt ban, nốt đỏ sẽ biến mất tạm thời và trở lại màu đỏ khi thả tay ra.

Ngược lại, trong sốt xuất huyết do virus Dengue, nốt ban bản chất là hồng cầu thoát ra khỏi thành mạch tạo thành chấm xuất huyết dưới da. Các chấm này có màu đỏ tươi hoặc tím sẫm, kích thước li ti như đầu kim, thường tập trung nhiều ở mặt trước cẳng chân, cẳng tay và ngực. Khi thực hiện động tác căng da, các chấm xuất huyết này hoàn toàn không biến mất do máu đã đọng trong mô liên kết dưới da. Ngoài ra, người bệnh sốt xuất huyết có thể xuất hiện mảng bầm tím dưới da dù không va đập.

Thời điểm xuất hiện ban và chu kỳ thân nhiệt

Thời điểm phát ban so với diễn tiến sốt là chi tiết quan trọng giúp phân biệt hai tình trạng này. Trong sốt phát ban lành tính, người bệnh thường sốt cao liên tục từ ba đến năm ngày kèm chảy nước mũi, ho nhẹ hoặc đỏ mắt. Nốt phát ban chỉ xuất hiện khi cơn sốt bắt đầu hạ dần hoặc dứt điểm hoàn toàn. Khi ban nổi rộ cũng là lúc người bệnh cảm thấy cơ thể nhẹ nhõm hơn, ăn uống tốt hơn và bước vào giai đoạn hồi phục.

Trái lại, sốt xuất huyết có quy luật nguy hiểm hơn nhiều. Nốt xuất huyết dưới da thường xuất hiện từ ngày thứ ba trở đi của bệnh. Đáng chú ý, thời điểm nguy hiểm nhất của sốt xuất huyết chính là giai đoạn hạ sốt, thường rơi vào khoảng từ ngày thứ ba đến ngày thứ bảy. Khi nhiệt độ cơ thể giảm xuống, tình trạng thoát huyết tương, cô đặc máu và tụt tiểu cầu mới bắt đầu diễn tiến mạnh, dễ đưa người bệnh vào trạng thái sốc nếu không được giám sát y tế chặt chẽ.

Dấu hiệu toàn thân và mức độ cảnh báo nguy hiểm

Sốt phát ban thường đi kèm các triệu chứng viêm đường hô hấp trên như hắt hơi, sổ mũi, đau họng, mắt đỏ nhiều ghèn hoặc sưng các hạch vùng cổ và sau tai. Người bệnh có thể mệt mỏi nhưng tri giác thường tỉnh táo, không có hiện tượng chảy máu niêm mạc. Sau khi ban lặn, da thường để lại vết thâm nhẹ hoặc bong vảy cám mỏng rồi mờ dần mà không để lại di chứng.

Sốt xuất huyết mang tính chất nhiễm độc toàn thân nặng nề hơn. Người bệnh thường đau nhức cơ bắp dữ dội, đau hốc mắt, đau đầu dữ dội và đau mỏi các khớp xương. Đặc biệt, người mắc sốt xuất huyết có thể xuất hiện các dấu hiệu chảy máu tự nhiên như chảy máu chân răng, chảy máu cam, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc rong kinh ở phụ nữ. Khi bệnh tiến triển nặng, các dấu hiệu cảnh báo bao gồm đau bụng nhiều ở vùng hạ sườn phải, nôn ói liên tục, chân tay lạnh ẩm và li bì vật vã.

Vai trò của xét nghiệm cận lâm sàng

Quan sát lâm sàng đóng vai trò định hướng ban đầu, nhưng xét nghiệm máu mới là tiêu chuẩn xác thực giúp phân biệt chính xác căn nguyên. Với sốt phát ban do virus thông thường, xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi thường cho thấy số lượng bạch cầu và tiểu cầu duy trì ở mức bình thường hoặc chỉ giảm nhẹ, chỉ số hematocrit ổn định.

Đối với sốt xuất huyết, kết quả xét nghiệm máu đóng vai trò sống còn trong việc theo dõi tiên lượng bệnh. Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm kháng nguyên Dengue NS1 trong ba ngày đầu hoặc xét nghiệm kháng thể IgM và IgG từ ngày thứ năm trở đi. Đồng thời, xét nghiệm công thức máu định kỳ giúp theo dõi sự suy giảm của số lượng tiểu cầu và sự gia tăng của chỉ số dung tích hồng cầu hematocrit. Tình trạng hematocrit tăng cao cảnh báo cô đặc máu do thoát huyết tương, đòi hỏi sự can thiệp và theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế chẩn đoán chuyên môn của bác sĩ. Khi bị sốt chưa rõ nguyên nhân, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt nhóm aspirin hoặc ibuprofen vì dễ gây xuất huyết tiêu hóa nếu mắc sốt xuất huyết. Người bệnh cần uống đủ nước, nghỉ ngơi và đến bệnh viện ngay khi có dấu hiệu li bì, đau bụng nhiều, nôn liên tục hoặc chảy máu.

Tóm tắt

Phân biệt sốt phát ban và sốt xuất huyết dựa trên tính chất nốt ban cùng diễn tiến nhiệt độ là bước đầu giúp định hướng chăm sóc. Tuy nhiên, theo dõi sát biểu hiện toàn thân và kịp thời đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu vẫn là biện pháp an toàn nhất giúp phát hiện sớm biến chứng, bảo vệ sức khỏe cho người bệnh.