Cách chăm sóc trẻ mắc bệnh tay chân miệng an toàn và hiệu quả tại nhà

Chăm sóc trẻ mắc bệnh tay chân miệng là gì?

Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm cấp tính do các virus đường ruột thuộc nhóm Enterovirus gây ra, phổ biến nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71. Bệnh thường gặp ở trẻ nhỏ dưới năm tuổi do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, lây lan dễ dàng qua đường tiêu hóa, tiếp xúc với dịch tiết mũi họng, bọt nước vỡ hoặc giọt bắn khi ho và hắt hơi.

Biểu hiện điển hình của bệnh bao gồm sốt, đau họng, chảy nước dãi nhiều do vết loét xuất hiện ở niêm mạc miệng, kèm theo các nốt bọng nước xuất hiện ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối và mông. Đa số trẻ mắc bệnh ở thể nhẹ có thể tự hồi phục sau bảy đến mười ngày nếu được chăm sóc dinh dưỡng và vệ sinh hợp lý. Tuy nhiên, một số trường hợp nhiễm virus Enterovirus 71 có thể tiến triển nặng rất nhanh, gây tổn thương hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch, đòi hỏi người chăm sóc phải luôn cẩn trọng theo dõi sát tình trạng sức khỏe của trẻ.

Hạ sốt và bù nước đúng cách cho trẻ

Trẻ mắc bệnh tay chân miệng thường bị sốt nhẹ hoặc sốt cao kèm cảm giác mệt mỏi, quấy khóc. Phụ huynh cần cho trẻ nằm nghỉ nơi thoáng mát, mặc quần áo rộng rãi bằng chất liệu cotton thấm hút mồ hôi tốt. Khi trẻ sốt trên 38,5 độ C, có thể dùng thuốc hạ sốt đơn chất chứa paracetamol theo đúng hướng dẫn của bác sĩ hoặc thông tin từ tờ hướng dẫn sử dụng, kết hợp lau mát cơ thể bằng nước ấm ở các vị trí nách và bẹn.

Việc bù nước cho trẻ là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt khi trẻ sốt cao hoặc lười uống do đau họng. Cha mẹ nên cho trẻ uống dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ thể tích nước theo chỉ dẫn, uống từng thìa nhỏ rải rác trong ngày. Ngoài ra, có thể bổ sung thêm nước lọc, nước dừa hoặc nước ép trái cây không chua để vừa cung cấp năng lượng vừa giữ cân bằng điện giải cho cơ thể. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc hạ sốt khác khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế.

Chế độ dinh dưỡng phù hợp khi trẻ bị đau miệng

Các vết loét ở vòm họng, niêm mạc má và lưỡi thường khiến trẻ rất đau rát, dẫn đến tình trạng bỏ bữa, quấy khóc khi ăn. Để khắc phục điều này, gia đình nên chế biến thức ăn dưới dạng mềm, lỏng, mịn và dễ nuốt như cháo loãng, súp dinh dưỡng hoặc bột ngũ cốc. Thức ăn cần để thật nguội hoặc hơi mát trước khi cho trẻ ăn nhằm giảm kích thích nhiệt lên các vết tổn thương trong khoang miệng.

Nên chia nhỏ khẩu phần thành nhiều bữa phụ trong ngày thay vì ép trẻ ăn nhiều trong một bữa chính. Tránh các món ăn có vị chua, mặn nồng hoặc cay nóng vì dễ làm xót niêm mạc miệng. Sau mỗi bữa ăn, cha mẹ nên hướng dẫn hoặc giúp trẻ súc miệng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý để làm sạch mảng bám thức ăn thừa. Nếu trẻ còn bú mẹ, hãy tăng cường cữ bú ngắn, kiên nhẫn vỗ về và có thể dùng thìa nhỏ hỗ trợ khi trẻ khó ngậm bắt núm vú.

Vệ sinh thân thể và chăm sóc tổn thương da

Vấn đề vệ sinh thân thể cho trẻ bị tay chân miệng cần được duy trì sạch sẽ và nhẹ nhàng hàng ngày. Quan niệm kiêng nước hoàn toàn là sai lầm vì có thể khiến da bị tích tụ vi khuẩn dẫn đến nhiễm trùng thứ phát. Cha mẹ nên tắm nhanh cho trẻ bằng nước ấm trong phòng kín gió, sử dụng các loại sữa tắm dịu nhẹ có độ pH trung tính, không chà xát mạnh làm vỡ bọng nước.

Sau khi tắm xong, dùng khăn mềm thấm khô nhẹ nhàng toàn thân và mặc quần áo sạch sẽ cho trẻ. Cắt ngắn móng tay của trẻ để hạn chế hành động gãi cào làm trầy xước các nốt bọng nước ở lòng bàn tay, bàn chân hoặc mông. Với khoang miệng, có thể vệ sinh bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm, tuyệt đối không dùng khăn thô ráp lau mạnh vào vòm họng vì dễ gây tổn thương lan rộng và chảy máu niêm mạc. Khăn mặt, khăn tắm của trẻ phải được giặt riêng và phơi dưới ánh nắng mặt trời.

Biện pháp cách ly và phòng ngừa lây nhiễm chéo

Virus gây bệnh tay chân miệng lây lan rất nhanh qua đường tiêu hóa và tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng, phân hoặc dịch bóng nước. Do đó, trẻ mắc bệnh cần được cách ly tại nhà, không đến trường học, khu vui chơi công cộng ít nhất mười ngày kể từ khi phát bệnh để tránh lây nhiễm cho cộng đồng. Các thành viên trong gia đình khi chăm sóc trẻ cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy.

Mọi vật dụng cá nhân của trẻ như cốc chén, thìa bát, bình sữa, khăn lau và quần áo phải dùng riêng biệt, được rửa sạch và khử khuẩn bằng nước sôi hoặc dung dịch sát khuẩn chuyên dụng. Đồ chơi của trẻ và các bề mặt tiếp xúc thường xuyên như sàn nhà, tay nắm cửa, thành giường cần được lau chùi hàng ngày bằng dung dịch khử khuẩn có chứa cloramin B hoặc chất tẩy rửa gia dụng phù hợp. Phân và chất thải của trẻ phải được thu gom, xử lý hợp vệ sinh để ngăn ngừa mầm bệnh phát tán ra môi trường sống.

Theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo biến chứng nguy hiểm

Bệnh tay chân miệng có thể diễn tiến nhanh và xuất hiện biến chứng thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp nguy hiểm nếu không được phát hiện kịp thời. Triệu chứng báo hiệu biến chứng sớm điển hình nhất là giật mình chới với khi trẻ thiu thiu ngủ hoặc đang nằm chơi, đặc biệt nếu tần suất giật mình từ hai lần trở lên trong ba mươi phút. Phụ huynh cần quan sát kỹ biểu hiện này trong suốt quá trình chăm sóc trẻ tại nhà.

Ngoài ra, cha mẹ cần đưa trẻ đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào sau đây: sốt cao liên tục trên 39 độ C không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt, trẻ quấy khóc dai dẳng không dứt, đi loạng choạng, run chi, yếu tay chân, thở nhanh, thở khó, vã mồ hôi nhiều hoặc da nổi vân tím. Đây là các biểu hiện nghi ngờ biến chứng nặng cần được can thiệp y tế khẩn cấp tại bệnh viện chuyên khoa nhi.

Lưu ý an toàn

Các thông tin chăm sóc tại nhà chỉ mang tính chất hướng dẫn tham khảo đối với các trường hợp bệnh tay chân miệng mức độ nhẹ theo chỉ định của bác sĩ. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc chứa aspirin, corticoid hay kháng sinh khi chưa có chỉ định chuyên khoa. Không áp dụng các biện pháp dân gian chưa được kiểm chứng như chích lễ bọng nước hoặc đắp lá cây lên vết thương vì rất dễ gây nhiễm trùng máu nguy hiểm.

Tóm tắt

Chăm sóc trẻ mắc bệnh tay chân miệng tại nhà đòi hỏi phụ huynh phải kiên nhẫn, giữ vệ sinh nghiêm ngặt và chú ý dinh dưỡng phù hợp. Yếu tố cốt lõi là theo dõi sát sao biểu hiện toàn trạng của trẻ, đặc biệt là các dấu hiệu thần kinh sớm. Khi có bất kỳ biểu hiện nghi ngờ chuyển độ nặng, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được thăm khám và xử trí kịp thời.