Các bệnh dị ứng thường gặp và biểu hiện đặc trưng cần lưu ý

Bệnh dị ứng thường gặp là gì?

Dị ứng thực chất là phản xạ bảo vệ sai lệch của hệ miễn dịch. Khi tiếp xúc với các dị nguyên như phấn hoa, nấm mốc, mạt bụi, lông thú cưng, thức ăn hoặc hóa chất, cơ thể người có cơ địa nhạy cảm sẽ sinh ra kháng thể đặc hiệu, chủ yếu là kháng thể IgE. Kháng thể này kích hoạt các tế bào miễn dịch phóng thích histamin cùng nhiều hoạt chất trung gian khác vào máu và mô liên kết, gây ra chuỗi phản ứng viêm đặc trưng.

Tùy thuộc vào cơ quan chịu tác động và mức độ nhạy cảm của từng cá nhân, dị ứng có thể biểu hiện khu trú tại một vùng cơ thể như mũi, mắt, da hoặc lan tỏa toàn thân. Phần lớn các trường hợp dị ứng mang tính chất tái diễn mạn tính, chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố cơ địa di truyền và môi trường sống. Nhận thức đúng về bản chất của bệnh giúp người dân tránh tâm lý hoang mang và biết cách bảo vệ cơ thể khoa học.

Viêm mũi dị ứng đường hô hấp

Viêm mũi dị ứng là một trong những bệnh lý miễn dịch phổ biến nhất hiện nay, xảy ra khi niêm mạc mũi tiếp xúc với các dị nguyên lơ lửng trong không khí như mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc hoặc lông súc vật nuôi. Khi hệ thống miễn dịch nhận diện các hạt này là kháng nguyên lạ, cơ thể sẽ giải phóng histamin và các chất trung gian hóa học gây phản ứng viêm cục bộ tại đường hô hấp trên.

Biểu hiện đặc trưng của viêm mũi dị ứng bao gồm những cơn hắt hơi liên tục thành tràng, ngứa ran vùng mũi, nghẹt mũi một hoặc cả hai bên và chảy nhiều dịch mũi trong suốt. Đi kèm với đó, người bệnh thường có cảm giác cay mắt, ngứa mắt, đỏ mắt và chảy nước mắt. Bệnh có thể xuất hiện theo từng mùa trong năm khi hoa nở hoặc tồn tại dai dẳng quanh năm nếu nguồn dị nguyên nằm ngay trong không gian sống hay môi trường làm việc. Nếu không can thiệp kiểm soát, bệnh có thể tiến triển thành viêm xoang mạn tính hoặc kích hoạt cơn hen suyễn.

Mề đay cấp tính và phù mạch

Mề đay và phù mạch là các biểu hiện dị ứng trên da rất hay gặp ở mọi lứa tuổi, khởi phát khi cơ thể phản ứng với thức ăn như hải sản, nhộng tằm, đậu phộng, hoặc do tiếp xúc với hóa mỹ phẩm, nọc độc côn trùng hay dùng một số loại thuốc. Ngoài ra, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột, tiếp xúc với ánh nắng hoặc ma sát cơ học cũng có thể kích thích tế bào mast dưới da giải phóng histamin.

Triệu chứng điển hình của mề đay là sự xuất hiện nhanh chóng của các mảng sẩn phù màu hồng hoặc đỏ nhạt trên bề mặt da, kích thước thay đổi từ vài milimet đến mảng lớn nhiều centimet, kèm theo cảm giác ngứa ngáy dữ dội. Trong khi đó, phù mạch lại gây sưng nề ở các lớp mô sâu hơn, thường gặp tại mi mắt, môi, bàn tay, bàn chân hoặc vùng sinh dục. Trường hợp phù mạch lan đến thanh quản gây nghẹt thở là tình huống cấp cứu y khoa cần can thiệp khẩn cấp để đảm bảo tính mạng cho người bệnh.

Viêm da cơ địa dị ứng

Viêm da cơ địa hay chàm thể tạng là bệnh lý da liễu mạn tính có cơ chế miễn dịch phức tạp, liên quan chặt chẽ đến yếu tố di truyền và sự suy giảm chức năng của hàng rào bảo vệ da. Bệnh thường khởi phát từ giai đoạn sơ sinh hoặc thời thơ ấu, sau đó có thể kéo dài thành từng đợt tái diễn dai dẳng đến tuổi trưởng thành khi gặp các yếu tố kích thích như thời tiết hanh khô, mồ hôi, xà phòng tẩy rửa mạnh hay căng thẳng tinh thần.

Dấu hiệu dễ nhận biết nhất của viêm da cơ địa là tình trạng da khô ráp, bong vảy, ngứa ngáy nhiều đặc biệt vào ban đêm. Trên vùng da tổn thương xuất hiện các ban đỏ, sẩn nhỏ, mụn nước li ti dễ vỡ tạo thành dịch rỉ ướt rồi đóng vảy tiết. Ở trẻ lớn và người trưởng thành, tổn thương thường tập trung tại các nếp gấp như khuỷu tay, khoeo chân, cổ và cổ tay. Phản ứng cào gãi liên tục do ngứa khiến da dày lên, sẫm màu, nứt nẻ và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng do vi khuẩn tụ cầu vàng xâm nhập.

Hen phế quản dạng dị ứng

Hen phế quản dị ứng là bệnh mạn tính của đường dẫn khí dưới, xảy ra khi phế quản phản ứng co thắt và tăng tiết dịch quá mức trước sự kích thích của dị nguyên đường thở như khói thuốc lá, lông thú cưng, bụi mịn hoặc mùi hương liệu nhân tạo. Phản ứng viêm niêm mạc phế quản khiến lòng ống thở bị thu hẹp đáng kể, cản trở lưu thông không khí ra vào phổi.

Các triệu chứng thường bộc phát thành từng cơn, bao gồm ho khan hoặc ho có đờm nhớt, cảm giác nặng ngực, thở khò khè có tiếng rít như tiếng còi và khó thở rõ rệt ở thì thở ra. Cơn khó thở thường trở nên nghiêm trọng hơn về đêm, gần sáng hoặc khi người bệnh gắng sức vận động và hít phải không khí lạnh. Người có tiền sử viêm mũi dị ứng hoặc gia đình có người mắc hen phế quản cần đặc biệt chú ý theo dõi các triệu chứng này để được thăm khám hô hấp sớm, tránh biến chứng suy hô hấp cấp tính.

Dị ứng thức ăn và dị ứng thuốc

Dị ứng thức ăn và dị ứng thuốc là hai nhóm bệnh cảnh miễn dịch cần được lưu tâm vì nguy cơ diễn tiến toàn thân nhanh chóng. Dị ứng thức ăn thường liên quan đến các protein có trong sữa bò, trứng gà, tôm, cua, đậu nành hoặc lúa mì. Trong khi đó, dị ứng thuốc có thể xảy ra với bất kỳ dược chất nào, phổ biến nhất là nhóm kháng sinh penicillin, cephalosporin, thuốc kháng viêm giảm đau không steroid hoặc thuốc chống động kinh.

Biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, từ ngứa ran trong khoang miệng, sưng môi lưỡi, nổi mày đay rải rác đến các rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, đau quặn bụng và tiêu chảy sau khi ăn hoặc dùng thuốc vài phút đến vài giờ. Trường hợp nghiêm trọng nhất là sốc phản vệ, khi phản ứng dị ứng tấn công đồng thời nhiều cơ quan, dẫn đến khó thở dữ dội, co thắt phế quản, mạch nhanh nhỏ, huyết áp tụt sâu và mất ý thức. Đây là tình trạng nguy kịch đòi hỏi xử trí hồi sức cấp cứu bằng adrenalin ngay lập tức.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quát và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng histamin liều cao, thuốc bôi chứa corticoid hay tự ý áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ sốc phản vệ như nghẹt thở, sưng nề họng miệng, choáng váng hay tụt huyết áp, cần khẩn trương đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Dị ứng là phản ứng phòng vệ quá mức của hệ thống miễn dịch trước các tác nhân thông thường trong môi trường sống. Việc nhận biết sớm triệu chứng viêm mũi dị ứng, mề đay, hen phế quản hay viêm da cơ địa giúp người bệnh chủ động phòng tránh và kiểm soát tốt chất lượng cuộc sống. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường kéo dài hoặc tiến triển nặng, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn điều trị phù hợp.