Những biểu hiện hạ đường huyết và cách xử trí kịp thời
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Hạ đường huyết là tình trạng lượng đường glucose trong máu sụt giảm xuống dưới mức hoạt động bình thường của cơ thể, khiến các cơ quan quan trọng, đặc biệt là não bộ, rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng. Tình trạng này thường diễn biến nhanh chóng và có thể xuất hiện ở người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc, hoặc đôi khi ở người bình thường do nhịn ăn quá mức và kiệt sức.
Nhận biết kịp thời các biểu hiện hạ đường huyết và nắm rõ các bước xử trí đúng cách đóng vai trò sống còn trong việc ngăn chặn các tổn thương thần kinh vĩnh viễn và bảo vệ tính mạng người bệnh. Bài viết dưới đây cung cấp các dấu hiệu đặc trưng cùng quy trình sơ cứu an toàn, khoa học để xử trí hiệu quả khi xảy ra tụt đường huyết.
Biểu hiện hạ đường huyết là gì?
Hạ đường huyết xảy ra khi nồng độ glucose trong huyết tương giảm xuống dưới mức cần thiết để cung cấp năng lượng cho các mô trong cơ thể, thông thường được xác định khi chỉ số đo được dưới 3,9 mmol/L (tương đương 70 mg/dL) ở người bệnh đái tháo đường. Glucose là nguồn nhiên liệu chính nuôi dưỡng hệ thần kinh trung ương, do đó khi lượng đường trong máu hạ thấp, não bộ sẽ bị ảnh hưởng gần như ngay lập tức. Khi phát hiện tình trạng này, cơ thể tự động kích hoạt phản ứng giải phóng các hormone đối kháng như adrenaline và glucagon nhằm cố gắng nâng mức đường huyết lên. Cơ chế tự vệ này tạo ra các biểu hiện cảnh báo đặc trưng, giúp người bệnh kịp thời can thiệp bổ sung năng lượng trước khi chức năng não bộ bị suy giảm nghiêm trọng.
Biểu hiện hạ đường huyết thường gặp từ nhẹ đến nặng
Hạ đường huyết nhẹ và vừa thường khởi phát đột ngột với các phản ứng kích thích thần kinh thực vật. Người bệnh đột ngột cảm thấy đói cồn cào, run rẩy tay chân, vã mồ hôi lạnh toàn thân và hồi hộp với nhịp tim nhanh. Cảm giác lo âu, bồn chồn, chóng mặt, hoa mắt và tê bì quanh môi cũng rất hay gặp. Khi nồng độ đường tiếp tục sụt giảm, tế bào não bắt đầu thiếu năng lượng dẫn đến tình trạng nhìn mờ, lú lẫn, nói nhảm, phản ứng chậm chạp hoặc cáu gắt bất thường. Việc nhận diện ngay các dấu hiệu ban đầu này là thời điểm vàng để can thiệp trước khi biến chứng nặng nề xảy ra.
Các nguyên nhân chính dẫn đến tụt đường huyết
Nguyên nhân phổ biến nhất gây hạ đường huyết là do tác dụng phụ của thuốc điều trị đái tháo đường, bao gồm insulin hoặc các nhóm thuốc kích thích tế bào beta tụy tiết insulin. Tình trạng này dễ kích hoạt khi người bệnh dùng thuốc quá liều chỉ định, ăn uống không đủ lượng tinh bột hoặc ăn quá trễ sau khi đã tiêm thuốc hay uống thuốc. Ngoài ra, việc tập thể dục thể thao gắng sức kéo dài mà không bổ sung năng lượng kịp thời cũng làm tiêu hao lượng lớn glucose dự trữ. Thói quen sử dụng rượu bia lúc đói cũng ức chế quá trình tân tạo glucose tại gan, làm tăng nguy cơ tụt đường huyết đột ngột.
Cách xử trí nhanh khi người bệnh còn tỉnh táo
Khi phát hiện biểu hiện hạ đường huyết và người bệnh vẫn còn tỉnh táo, cần áp dụng ngay nguyên tắc xử trí nhanh bằng cách bổ sung khoảng mười lăm gam carbohydrate hấp thu nhanh. Người bệnh có thể uống ngay nửa ly nước ép trái cây, nửa ly nước ngọt có đường, ba thìa cà phê đường pha trong nửa cốc nước ấm hoặc ăn ba đến bốn viên kẹo ngọt. Sau khi nạp đường, người bệnh cần ngồi nghỉ ngơi tuyệt đối, không tiếp tục đi lại hay làm việc. Sau mười lăm phút, cần đo lại chỉ số đường huyết mao mạch. Nếu đường huyết vẫn chưa trở về ngưỡng an toàn hoặc triệu chứng chưa dứt, lặp lại bước bổ sung mười lăm gam đường một lần nữa. Khi người bệnh đã ổn định, nên ăn một bữa ăn phụ nhẹ nếu chưa đến bữa chính.
Biện pháp cấp cứu khi người bệnh rơi vào hôn mê hoặc co giật
Hạ đường huyết mức độ nặng là tình trạng cấp cứu khẩn cấp khi người bệnh mất tri giác, co giật hoặc rơi vào hôn mê sâu. Tuyệt đối không được cố nhét thức ăn, viên kẹo hay đổ nước đường vào miệng nạn nhân vì nguy cơ hít sặc vào phổi gây tắc nghẽn đường thở và viêm phổi hít nguy hiểm tính mạng. Người xung quanh cần nhanh chóng đặt người bệnh nằm nghiêng sang một bên ở tư thế hồi sức an toàn để thông thoáng đường thở. Nếu người thân đã được nhân viên y tế hướng dẫn và có sẵn bút tiêm glucagon khẩn cấp, hãy tiêm theo chỉ dẫn. Đồng thời, cần gọi ngay xe cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để truyền dung dịch glucose tĩnh mạch kịp thời.
Biện pháp chủ động phòng ngừa hạ đường huyết tái phát
Để hạn chế tái phát cơn hạ đường huyết, người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị, không tự ý tăng liều thuốc hoặc tiêm sai thời điểm. Các bữa ăn nên được phân bổ đều đặn, đúng giờ, không bỏ bữa và luôn có lượng tinh bột ổn định. Trước khi tập luyện thể dục, cần kiểm tra chỉ số đường huyết và mang theo bữa ăn nhẹ hoặc đồ ngọt dự phòng nếu buổi tập kéo dài. Người bệnh nên duy trì thói quen tự đo đường huyết tại nhà trước và sau khi vận động, hoặc khi cơ thể cảm thấy mệt mỏi khác thường. Việc mang theo thẻ thông tin y tế ghi rõ bệnh lý đái tháo đường cũng rất cần thiết để nhận được hỗ trợ kịp thời khi ở nơi công cộng.
Phân loại mức độ hạ đường huyết và cách can thiệp
| Mức độ hạ đường huyết | Dấu hiệu nhận biết điển hình | Hành động xử trí cần thiết |
|---|---|---|
| Nhẹ và vừa (Đường huyết dưới 3,9 mmol/L, người bệnh còn tỉnh táo) | Đói cồn cào, run rẩy tay chân, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh, hoa mắt, bồn chồn. | Nghỉ ngơi tại chỗ, bổ sung ngay 15g đường hấp thu nhanh (nước ngọt, kẹo, nước đường), đo lại đường huyết sau 15 phút. |
| Nặng (Đường huyết sụt giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng tri giác) | Lú lẫn nặng, nhìn đôi, nói ngọng, co giật, lơ mơ hoặc hôn mê bất tỉnh. | Đặt nằm nghiêng an toàn, không cho ăn uống qua đường miệng, tiêm glucagon nếu có chỉ định và gọi cấp cứu 115 ngay. |
Lưu ý an toàn
Các hướng dẫn xử trí hạ đường huyết trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay đổi liều lượng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế. Nếu cơn hạ đường huyết diễn ra thường xuyên, kéo dài hoặc dẫn đến mất ý thức, cần đưa người bệnh đến ngay bệnh viện để được can thiệp y tế chuyên sâu.
Tóm tắt
Hạ đường huyết là tình trạng cấp tính phổ biến nhưng có thể phòng ngừa và kiểm soát tốt nếu nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo. Việc nắm vững quy tắc bổ sung đường nhanh và đo lại đường huyết giúp người bệnh vượt qua cơn hạ đường huyết an toàn. Mọi người bệnh, đặc biệt là người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường, cần duy trì lối sống điều độ và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Nên ăn hoặc uống gì ngay khi có dấu hiệu hạ đường huyết?
Người bệnh nên uống nửa ly nước ngọt thông thường, nửa ly nước trái cây hoặc ngậm ba đến bốn viên kẹo ngọt. Cần tránh dùng thực phẩm nhiều chất béo như sô cô la hay bánh quy vì chất béo làm chậm hấp thu đường vào máu.
Sau khi sơ cứu hạ đường huyết mười lăm phút cần làm gì tiếp theo?
Cần nghỉ ngơi tại chỗ, kiểm tra lại đường huyết sau mười lăm phút. Nếu đường huyết vẫn dưới mức an toàn hoặc triệu chứng chưa giảm, tiếp tục bổ sung thêm một lượng carbohydrate tương đương và liên hệ hỗ trợ y tế nếu tình trạng không cải thiện.
Có nên cho người hạ đường huyết bị hôn mê uống nước đường không?
Không được ép uống nước đường hoặc đưa thức ăn vào miệng người bệnh vì rất dễ gây sặc vào đường thở dẫn đến suy hô hấp. Hãy đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn và gọi cấp cứu ngay lập tức.
Người không mắc đái tháo đường có bị hạ đường huyết không?
Người bình thường có thể bị hạ đường huyết phản ứng nếu bỏ bữa kéo dài, vận động thể lực kiệt sức hoặc uống nhiều rượu bia khi bụng đói. Tình trạng này thường cải thiện nhanh sau khi ăn uống đầy đủ.
Tại sao một số người bệnh đái tháo đường thường xuyên bị hạ đường huyết ban đêm?
Có thể do liều thuốc hạ đường huyết chưa phù hợp, chế độ ăn thiếu tinh bột hoặc khoảng cách giữa các bữa ăn quá xa. Người bệnh cần ghi lại nhật ký theo dõi đường huyết và tham vấn bác sĩ điều trị để điều chỉnh đơn thuốc.
