Biến chứng bệnh quai bị và những ảnh hưởng sức khỏe cần cảnh giác

Biến chứng quai bị là gì?

Quai bị là một bệnh nhiễm trùng do virus thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, có đặc tính lây lan nhanh chóng qua đường hô hấp và thường gặp ở lứa tuổi thanh thiếu niên cùng người trẻ chưa được tiêm phòng đầy đủ. Biểu hiện ban đầu thường tập trung tại vùng tuyến nước bọt mang tai, làm tuyến này sưng to ở một hoặc cả hai bên, gây biến dạng khuôn mặt và đau nhức khi nhai nuốt. Mặc dù hệ miễn dịch của cơ thể có khả năng tự đào thải virus sau khoảng một đến hai tuần, mumps virus vẫn có thể xâm nhập sâu vào các mô tuyến khác và mô thần kinh. Quá trình phát tán này làm tăng nguy cơ tổn thương cơ quan sinh dục, màng não, nhu mô não, tuyến tụy và ốc tai. Việc nhận thức đầy đủ bản chất của bệnh giúp người chăm sóc không đánh đồng quai bị với một đợt cảm sốt thông thường, từ đó chủ động theo dõi để phát hiện kịp thời các biến chứng bất thường.

Biến chứng viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn ở nam giới sau dậy thì

Viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn là biến chứng thường gặp ở nam giới sau tuổi dậy thì mắc quai bị, thường xuất hiện sau khi sưng tuyến mang tai từ 7 đến 10 ngày. Triệu chứng điển hình gồm sốt cao đột ngột trở lại, ớn lạnh, đau nhức dữ dội vùng bìu; tinh hoàn sưng to gấp nhiều lần bình thường, da bìu căng bóng và đỏ rực.

Tình trạng viêm thường xảy ra ở một bên, khoảng 10 đến 30 phần trăm trường hợp bị cả hai bên. Sau giai đoạn viêm cấp kéo dài từ một đến hai tuần, tổn thương có thể dẫn tới teo tinh hoàn ở các mức độ khác nhau. Viêm một bên hiếm khi gây vô sinh hoàn toàn nhưng có thể làm suy giảm chất lượng và số lượng tinh trùng. Khi xuất hiện dấu hiệu sưng đau tinh hoàn, người bệnh cần nghỉ ngơi, mặc quần lót nâng đỡ bìu và đi khám chuyên khoa nam học để được hướng dẫn chăm sóc thích hợp.

Biến chứng viêm buồng trứng và ảnh hưởng ở nữ giới

Ở nữ giới sau tuổi dậy thì, viêm buồng trứng do virus quai bị ít gặp hơn so với viêm tinh hoàn ở nam giới. Người bệnh thường có biểu hiện đau âm ỉ hoặc quặn từng cơn ở vùng hạ vị, đau lưng dưới kèm sốt nhẹ và buồn nôn. Do các dấu hiệu này dễ nhầm lẫn với viêm ruột thừa hoặc rối loạn tiêu hóa, bệnh nhân thường bỏ qua giai đoạn phát hiện sớm.

Biến chứng viêm buồng trứng do quai bị rất hiếm khi dẫn đến vô sinh vĩnh viễn hay suy buồng trứng sớm. Tuy nhiên, nếu phụ nữ mang thai mắc quai bị trong ba tháng đầu thai kỳ, nguy cơ sảy thai hoặc thai lưu có thể tăng lên. Do đó, phụ nữ nghi ngờ nhiễm bệnh khi mang thai cần được bác sĩ sản phụ khoa theo dõi chặt chẽ.

Biến chứng thần kinh gồm viêm màng não và viêm não

Virus quai bị có tính hướng thần kinh, có thể gây tổn thương hệ thần kinh trung ương với hai thể bệnh chính:

Viêm màng não vô khuẩn: Biến chứng thần kinh phổ biến nhất, thường xuất hiện sau vài ngày kể từ khi sưng tuyến mang tai, đôi khi xảy ra độc lập. Người bệnh sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn vọt và sợ ánh sáng.

Viêm não do quai bị: Biến chứng hiếm gặp nhưng nguy hiểm, xảy ra khi virus xâm nhập trực tiếp vào nhu mô não. Tình trạng này có thể biểu hiện qua lơ mơ, co giật, lú lẫn, mê sảng hoặc xuất hiện các dấu hiệu thần kinh khu trú. Người bệnh có biểu hiện thần kinh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế có chuyên khoa truyền nhiễm để theo dõi và điều trị kịp thời.

Viêm tụy cấp và nguy cơ tổn thương thính giác kéo dài

Viêm tụy cấp là biến chứng cần lưu ý của bệnh quai bị, thường khởi phát đột ngột với cơn đau dữ dội vùng thượng vị lan ra sau lưng, kèm theo sốt, buồn nôn và nôn nhiều. Phần lớn ca viêm tụy do mumps virus ở mức độ nhẹ và hồi phục sau chăm sóc nâng đỡ, nhưng vẫn cần theo dõi y tế để bù dịch và cân bằng điện giải.

Bên cạnh tổn thương tiêu hóa, virus quai bị còn có thể tấn công vào ốc tai và dây thần kinh thính giác, gây suy giảm thính lực tiếp nhận thần kinh giác quan. Đa số trường hợp chỉ bị tổn thương ở một bên tai và xuất hiện đột ngột sau giai đoạn sốt cao. Mất thính lực vĩnh viễn tuy hiếm nhưng rất khó hồi phục, đòi hỏi người bệnh phải đi kiểm tra chuyên khoa tai mũi họng ngay khi có cảm giác ù tai hoặc nghe kém.

Biện pháp chăm sóc tại nhà và phòng ngừa biến chứng lây lan

Để hạn chế tối đa nguy cơ xảy ra các biến chứng nghiêm trọng, việc theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe của người bệnh quai bị trong suốt quá trình phát bệnh là vô cùng quan trọng. Bệnh nhân cần được cách ly trong phòng riêng thoáng khí khoảng 7 đến 9 ngày tính từ lúc bắt đầu sưng tuyến mang tai để ngăn ngừa virus phát tán ra cộng đồng. Chế độ dinh dưỡng nên ưu tiên các món mềm, lỏng, dễ nuốt, uống nhiều nước ấm và tránh các loại thực phẩm quá chua, cay nồng gây kích thích bài tiết nước bọt.

Về mặt y tế dự phòng, biện pháp bảo vệ bền vững và chủ động nhất chính là tiêm chủng vắc xin sởi quai bị rubella cho cả trẻ em và người lớn chưa có kháng thể miễn dịch. Khi trong gia đình hoặc trường học có người mắc bệnh, những người xung quanh cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi tiếp xúc và vệ sinh bề mặt các vật dụng dùng chung. Nếu phát hiện các dấu hiệu sốt cao trở lại hoặc đau nhức các cơ quan khác, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám ngay để bác sĩ đánh giá đúng mức độ bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo y khoa, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý đắp các loại lá cây, vôi sống hoặc dùng thuốc giảm đau kháng viêm khi chưa có chỉ định y tế. Khi xuất hiện dấu hiệu sốt cao trở lại, đau bìu, đau bụng dữ dội hoặc đau đầu nôn ói, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Tóm tắt

Bệnh quai bị đa số diễn tiến lành tính nhưng các biến chứng tại tinh hoàn, hệ thần kinh trung ương và cơ quan thính giác có thể để lại hệ quả lâu dài. Việc theo dõi sát các dấu hiệu bất thường, nghỉ ngơi hợp lý và chủ động tiêm chủng vắc xin sởi quai bị rubella đầy đủ là biện pháp then chốt để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.