Bệnh ung thư có lây qua đường máu không? Giải đáp từ góc nhìn

Bệnh ung thư có lây qua đường máu không là gì?

Ung thư là thuật ngữ dùng để chỉ một nhóm bệnh lý đặc trưng bởi sự phân chia không kiểm soát của các tế bào bất thường trong cơ thể, có khả năng xâm lấn các mô xung quanh và di căn tới các cơ quan xa. Khác với bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, nấm hay ký sinh trùng gây ra, ung thư bắt nguồn từ những đột biến trong chuỗi gen của chính cá thể đó dưới tác động của các yếu tố nội sinh và ngoại cảnh như phóng xạ, hóa chất hoặc lối sống.

Vì mang đặc tính di truyền cá thể, mỗi khối u là độc nhất đối với cơ thể người bệnh. Tế bào ung thư không phải là tác nhân lây nhiễm ngoại sinh có thể phát tán tự do và gây bệnh cho một người khác khỏe mạnh. Sự nhầm lẫn giữa ung thư và bệnh lây nhiễm thường bắt nguồn từ tâm lý e ngại trước tính chất nghiêm trọng của bệnh, dẫn đến những lo lắng không có cơ sở khoa học về nguy cơ lây truyền qua máu hay tiếp xúc đời thường.

Cơ chế miễn dịch bảo vệ cơ thể trước tế bào lạ từ máu

Hệ thống miễn dịch của con người được lập trình để phân biệt chính xác giữa các tế bào thuộc về cơ thể và các cấu trúc ngoại lai xâm nhập từ bên ngoài. Tế bào ung thư thực chất là các tế bào đột biến bắt nguồn từ chính vật chủ của nó, mang hệ thống kháng nguyên bạch cầu người đặc trưng của riêng cá nhân đó.

Khi một tế bào ung thư từ cơ thể người này xâm nhập vào máu của người khác, các tế bào lympho T, tế bào giết tự nhiên cùng kháng thể của người nhận sẽ nhanh chóng nhận diện kháng nguyên bề mặt của tế bào đó là hoàn toàn xa lạ. Phản ứng thải ghép tự nhiên sẽ được kích hoạt tức thì, phá hủy màng tế bào và tiêu diệt hoàn toàn tế bào lạ trước khi chúng kịp tìm vị trí bám dính hay hình thành mạch máu nuôi dưỡng. Do đó, tế bào ung thư không có cơ hội nhân lên hay phát triển thành khối u ở một cơ thể có hệ miễn dịch khỏe mạnh bình thường.

Khả năng lây truyền qua truyền máu và tiếp xúc máu hàng ngày

Trong đời sống hàng ngày, các tình huống tiếp xúc với máu của người bệnh ung thư như chăm sóc vết thương, giặt giũ quần áo dính máu hay vô tình bị xây xát hoàn toàn không có nguy cơ lây truyền bệnh. Tế bào ung thư khi ra ngoài môi trường tự nhiên sẽ nhanh chóng thoái hóa và mất khả năng sống sót do thay đổi nhiệt độ, độ ẩm và áp suất thẩm thấu.

Đối với thủ thuật truyền máu trong y khoa, các tiêu chuẩn an toàn truyền máu quốc tế và quy định y tế đều loại trừ những người có tiền sử mắc ung thư tham gia hiến máu. Quy định này vừa bảo vệ sức khỏe người hiến vừa giảm thiểu tối đa mọi rủi ro lý thuyết. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học theo dõi hàng nghìn người nhận máu từ những người hiến máu mà sau đó phát hiện ung thư cho thấy tỷ lệ mắc ung thư ở người nhận không hề tăng lên so với dân số chung, khẳng định truyền máu không phải con đường lây truyền tế bào ác tính.

Trường hợp đặc biệt liên quan đến ghép tạng và suy giảm miễn dịch

Tình huống hiếm hoi duy nhất được y văn ghi nhận về việc tế bào ung thư truyền từ người này sang người khác là trong ghép tạng, như ghép thận, gan hoặc tim. Khi một người hiến tạng có tế bào ung thư vi thể tiềm ẩn chưa được phát hiện trước lúc phẫu thuật, các tế bào này có thể đi theo mô ghép vào cơ thể người nhận.

Điều kiện bắt buộc để khối u có thể phát triển trong trường hợp này là người nhận tạng phải dùng thuốc ức chế miễn dịch liều cao kéo dài nhằm ngăn cơ thể đào thải nội tạng mới. Thuốc ức chế miễn dịch làm suy yếu khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào lạ của các tế bào lympho, tạo cơ hội cho tế bào ung thư ẩn nấp và nhân lên. Đây là sự cố y khoa vô cùng hy hữu nhờ quy trình sàng lọc người hiến tạng ngày càng chặt chẽ, và nó hoàn toàn khác biệt với cơ chế lây truyền qua tiếp xúc máu ở người bình thường.

Phân biệt lây truyền tế bào ung thư và lây nhiễm virus qua đường máu

Một số người nhầm lẫn ung thư lây qua đường máu vì thấy các bệnh lý ác tính như ung thư gan hay ung thư hạch xuất hiện ở những người từng mắc bệnh lây qua máu. Cần phân biệt rõ ràng giữa việc lây truyền tế bào ung thư và việc lây nhiễm các tác nhân vi sinh có khả năng dẫn đến ung thư.

Bản thân khối ung thư không lây nhiễm, nhưng một số loại virus truyền qua đường máu hoặc dịch tiết có thể gây nhiễm trùng mạn tính và làm biến đổi cấu trúc gen của tế bào, dẫn tới ung thư sau nhiều năm. Điển hình là virus viêm gan B và virus viêm gan C lây qua đường máu, quan hệ tình dục không an toàn hoặc dùng chung kim tiêm, gây viêm gan mạn tính, xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan. Tương tự, virus HIV lây qua máu làm suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho u lympho hoặc sarcoma Kaposi bùng phát. Phòng ngừa các virus này chính là biện pháp gián tiếp phòng ngừa ung thư.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất phổ biến kiến thức y học và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa. Mỗi cá nhân có tình trạng miễn dịch và bệnh nền khác nhau, do đó mọi thắc mắc cụ thể về tiếp xúc y tế hay rủi ro phơi nhiễm cần được bác sĩ chuyên khoa tư vấn trực tiếp. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc chống phơi nhiễm hay áp dụng các phương pháp dân gian khi chưa có chỉ định của cán bộ y tế.

Tóm tắt

Tóm lại, bệnh ung thư hoàn toàn không lây qua đường máu trong sinh hoạt hoặc tiếp xúc thông thường. Người thân và cộng đồng có thể hoàn toàn yên tâm khi chăm sóc, chia sẻ và đồng hành cùng người bệnh ung thư. Hiểu đúng về bản chất sinh học của ung thư giúp xóa bỏ rào cản tâm lý, tạo môi trường hỗ trợ tinh thần tích cực và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.