Vàng da có phải là dấu hiệu viêm gan B không?

Vàng da có phải viêm gan B là gì?

Vàng da là thuật ngữ y khoa mô tả tình trạng đổi màu vàng của da, niêm mạc và củng mạc (lòng trắng mắt) do nồng độ bilirubin toàn phần trong huyết thanh tăng cao vượt quá giới hạn bình thường. Bilirubin là một sắc tố màu vàng cam, sản phẩm thoái hóa tự nhiên của hemoglobin từ các tế bào hồng cầu già cỗi. Bình thường, gan đảm nhận nhiệm vụ thu nhận bilirubin tự do từ máu, chuyển hóa thành dạng liên hợp tan trong nước và bài tiết qua dịch mật xuống ruột non để đào thải ra ngoài theo phân và nước tiểu.

Khi quy trình chuyển hóa này bị gián đoạn ở bất kỳ khâu nào, lượng bilirubin sẽ ứ đọng lại trong máu và ngấm vào các mô giàu elastin như củng mạc mắt và lớp hạ bì của da. Viêm gan B là một trong những căn bệnh truyền nhiễm phổ biến gây viêm và hoại tử tế bào gan, dẫn đến suy giảm năng lực chuyển hóa bilirubin. Mặc dù vậy, vàng da còn là hệ quả của nhiều bệnh lý huyết học, gan mật và chuyển hóa khác.

Mối liên hệ giữa tình trạng vàng da và virus viêm gan B

Vàng da thực chất là hậu quả của sự tích tụ nồng độ sắc tố bilirubin trong máu vượt quá mức bình thường. Trong trường hợp nhiễm virus viêm gan B, sự tấn công của hệ miễn dịch nhằm vào các tế bào gan bị nhiễm virus sẽ làm hoại tử hàng loạt tế bào gan. Khi tế bào gan bị tổn thương nghiêm trọng, khả năng thu nhận, liên hợp và bài tiết bilirubin vào đường mật bị suy giảm rõ rệt. Lượng bilirubin trực tiếp và gián tiếp trào ngược vào tuần hoàn máu, ngấm vào các mô liên kết của cơ thể, dẫn tới hiện tượng đổi màu ở củng mạc mắt và da.

Tuy nhiên, vàng da không phải là biểu hiện xuất hiện ở mọi trường hợp nhiễm viêm gan B. Phần lớn bệnh nhân viêm gan B mạn tính trải qua nhiều năm không có bất kỳ triệu chứng lâm sàng rõ rệt nào. Tình trạng vàng da thường chỉ bộc lộ rõ trong đợt viêm gan B cấp tính, đợt bùng phát cấp trên nền mạn tính hoặc khi chức năng gan đã suy giảm nghiêm trọng ở giai đoạn xơ gan hay suy gan. Do đó, chỉ dựa vào việc có vàng da hay không thì không thể khẳng định một người có mắc viêm gan B hay không.

Các nguyên nhân gây vàng da thường gặp ngoài viêm gan B

Bên cạnh virus viêm gan B, triệu chứng vàng da có thể bắt nguồn từ rất nhiều bệnh lý khác thuộc ba nhóm nguyên nhân chính: trước gan, tại gan và sau gan. Nhóm nguyên nhân trước gan thường do sự tan máu ồ ạt, chẳng hạn như bệnh sốt rét, thiếu máu huyết tán bẩm sinh hoặc bất đồng nhóm máu, làm lượng bilirubin gián tiếp tăng vọt vượt quá khả năng xử lý của gan.

Nhóm nguyên nhân tại gan ngoài viêm gan B còn bao gồm nhiễm virus viêm gan A, C, E, viêm gan do lạm dụng rượu bia, viêm gan nhiễm mỡ, tổn thương gan do ngộ độc thuốc như paracetamol, hoặc viêm gan tự miễn. Nhóm nguyên nhân sau gan xảy ra khi dòng chảy của dịch mật bị tắc nghẽn cơ học, phổ biến là do sỏi ống mật chủ, u đầu tụy, hẹp đường mật hoặc nang đường mật. Khi dịch mật bị ứ trệ, sắc tố mật trào ngược vào máu gây vàng da đậm kèm theo ngứa ngáy dữ dội. Do đó, việc xác định nguyên nhân vàng da đòi hỏi thăm khám chuyên khoa cẩn trọng.

Những dấu hiệu nhận biết đi kèm với biểu hiện vàng da

Khi cơ thể bị tổn thương gan do viêm gan B hoặc các bệnh lý gan mật cấp tính, vàng da hiếm khi xuất hiện đơn độc mà thường đi kèm một tổ hợp các dấu hiệu toàn thân. Triệu chứng đầu tiên và dễ nhận biết nhất thường là củng mạc mắt chuyển sang màu vàng nhạt, sau đó mới đến da mặt, lòng bàn tay, bàn chân và toàn thân. Nước tiểu của người bệnh thường sẫm màu như nước vối hoặc trà đặc do bilirubin liên hợp đào thải qua thận.

Bên cạnh đó, người bệnh có thể nhận thấy phân bạc màu hoặc trắng như phân cò nếu nguyên nhân có liên quan đến tắc mật. Các triệu chứng toàn thân khác gồm mệt mỏi kiệt sức, chán ăn, sợ mỡ, buồn nôn, trướng bụng, sốt nhẹ hoặc đau âm ỉ vùng hạ sườn phải nơi vị trí của gan. Khi gan suy giảm chức năng tổng hợp yếu tố đông máu, người bệnh có thể dễ bị bầm tím dưới da hoặc chảy máu chân răng. Nếu vàng da đi kèm lú lẫn hoặc gà gật, đó là dấu hiệu của bệnh não gan cần xử trí khẩn cấp.

Quy trình xét nghiệm giúp chẩn đoán nguyên nhân gây vàng da

Để xác định chính xác vàng da có phải do virus viêm gan B hay do nguyên nhân nào khác, bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và truyền nhiễm sẽ tiến hành các xét nghiệm cận lâm sàng có tính định hướng cao. Bước đầu tiên là xét nghiệm sinh hóa máu để định lượng nồng độ bilirubin toàn phần, bilirubin trực tiếp và gián tiếp, cùng với các chỉ số men gan như AST, ALT, GGT và phosphatase kiềm nhằm đánh giá mức độ hủy hoại tế bào gan cũng như tình trạng ứ mật.

Tiếp theo, bảng xét nghiệm huyết thanh học viêm gan là công cụ then chốt để tìm kiếm sự hiện diện của virus viêm gan B, bao gồm kháng nguyên bề mặt HBsAg, kháng thể anti-HBs, kháng nguyên HBeAg và kháng thể anti-HBc IgM hoặc IgG. Xét nghiệm tải lượng virus HBV-DNA bằng kỹ thuật PCR giúp đánh giá mức độ nhân lên của virus trong cơ thể. Ngoài ra, chẩn đoán hình ảnh như siêu âm ổ bụng tổng quát, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ mật tụy được chỉ định để quan sát nhu mô gan, phát hiện sỏi mật, khối u chèn ép hoặc dấu hiệu xơ gan.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa trực tiếp từ bác sĩ. Khi phát hiện củng mạc mắt hoặc da có màu vàng bất thường, người bệnh cần đến bệnh viện có chuyên khoa gan mật để thăm khám cụ thể. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng virus, thuốc giảm men gan hoặc các bài thuốc thảo mộc không rõ nguồn gốc vì có thể làm tổn thương gan nặng nề hơn.

Tóm tắt

Vàng da là một biểu hiện lâm sàng quan trọng phản ánh tình trạng ứ đọng bilirubin trong cơ thể, có thể liên quan mật thiết đến bệnh viêm gan B hoặc nhiều bệnh lý gan mật và huyết học khác. Người bệnh không nên tự phỏng đoán hay tự dùng các loại thuốc mát gan khi chưa rõ căn nguyên. Việc đến cơ sở y tế để thăm khám, xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh kịp thời là cách an toàn nhất để bảo vệ chức năng gan lâu dài.