Bệnh quai bị ở người lớn: Biểu hiện, biến chứng và cách chăm sóc

Quai bị ở người lớn là gì?

Bệnh quai bị, hay còn được gọi trong y học là bệnh viêm tuyến mang tai dịch tễ, là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị gây ra. Virus này có ái tính đặc biệt với các mô tuyến trong cơ thể, nổi bật nhất là tuyến nước bọt mang tai, cùng với hệ thần kinh và tuyến sinh dục. Khi xâm nhập vào cơ thể qua niêm mạc đường hô hấp, virus nhân lên tại chỗ rồi đi vào máu để phát tán đến các cơ quan đích. Mặc dù bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ độ tuổi nào, các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận người trưởng thành khi mắc bệnh thường có thời gian phục hồi kéo dài hơn và tỷ lệ xuất hiện các tổn thương ngoài tuyến mang tai cao hơn đáng kể so với trẻ em. Việc trang bị kiến thức đúng đắn về bệnh học giúp người dân giảm bớt tâm lý hoang mang và chủ động hơn trong việc phòng ngừa cũng như xử trí khi nhiễm bệnh.

Đường lây truyền và yếu tố nguy cơ của bệnh quai bị ở người lớn

Bệnh quai bị phát sinh do sự xâm nhập của virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae. Mầm bệnh lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn li ti khi người nhiễm bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc trực tiếp với nước bọt và dịch mũi họng.

Bên cạnh đó, việc dùng chung các vật dụng cá nhân như cốc uống nước, bát đũa, khăn mặt hoặc chạm tay vào các bề mặt bám dính virus rồi đưa lên mắt, mũi, miệng cũng là con đường lây nhiễm phổ biến. Người lớn chưa từng mắc bệnh, người chưa tiêm đủ liều vắc xin phòng bệnh hoặc người có hệ thống miễn dịch suy giảm thường có nguy cơ nhiễm bệnh cao hơn khi tiếp xúc với nguồn lây. Môi trường làm việc tập trung đông người và không gian kín, kém thông gió cũng là điều kiện thuận lợi để virus phát tán nhanh chóng.

Biểu hiện điển hình khi người trưởng thành mắc quai bị

Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ hai đến ba tuần mà không có dấu hiệu rõ rệt. Khi bước vào giai đoạn khởi phát, người lớn thường gặp các triệu chứng toàn thân như sốt nhẹ đến sốt vừa, mệt mỏi, đau nhức mình mẩy, đau đầu, giảm cảm giác ngon miệng và cảm giác khó chịu tại vùng họng.

Sau giai đoạn khởi phát từ một đến hai ngày, triệu chứng đặc trưng nhất là hiện tượng viêm tuyến mang tai sẽ xuất hiện. Người bệnh cảm thấy sưng to và đau nhức rõ rệt ở vùng góc hàm, mang tai, có thể xảy ra ở một bên rồi lan sang bên đối diện. Tình trạng sưng nề làm biến dạng vùng mặt dưới, gây khó khăn khi há miệng, cử động hàm, nói chuyện hoặc nhai nuốt thức ăn. Cơn đau thường tăng lên khi người bệnh ăn các món có vị chua hoặc thức ăn cứng cần nhai nhiều.

Các biến chứng có thể gặp phải ở người lớn mắc quai bị

So với trẻ em, bệnh quai bị ở người lớn có xu hướng diễn tiến nặng hơn và dễ dẫn đến các biến chứng phức tạp nếu không được theo dõi sát sao. Biến chứng thường gặp ở nam giới trưởng thành là viêm tinh hoàn, thường biểu hiện sau khi sưng tuyến mang tai khoảng một tuần với dấu hiệu tinh hoàn sưng to, đau rát dữ dội, bìu đỏ và sốt tái phát. Tình trạng này phần lớn chỉ ảnh hưởng một bên và hiếm khi dẫn tới vô sinh, nhưng cần được thăm khám cẩn thận để hạn chế nguy cơ teo tinh hoàn.

Ở nữ giới, quai bị có thể gây viêm buồng trứng với các triệu chứng đau âm ỉ vùng hạ vị, tuy nhiên hiếm khi ảnh hưởng đến khả năng sinh sản lâu dài. Phụ nữ mang thai trong ba tháng đầu nếu mắc quai bị có nguy cơ sảy thai hoặc sinh non cao hơn bình thường. Ngoài ra, virus còn có thể gây viêm tụy cấp với biểu hiện đau bụng dữ dội kèm buồn nôn, hoặc các biến chứng thần kinh nghiêm trọng như viêm màng não vô khuẩn, viêm não và tổn thương thần kinh thính giác gây giảm thính lực.

Chăm sóc và theo dõi sức khỏe tại nhà cho người lớn mắc quai bị

Hiện nay chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để điều trị dứt điểm quai bị, do đó nguyên tắc can thiệp chủ yếu là nâng đỡ thể trạng, giảm nhẹ triệu chứng và phòng ngừa biến chứng. Người bệnh cần được nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong giai đoạn sốt và sưng đau tuyến mang tai, hạn chế vận động mạnh để giảm áp lực lên các cơ quan bị tổn thương.

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò rất quan trọng trong việc hỗ trợ hồi phục. Người bệnh nên ưu tiên thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo loãng, súp dinh dưỡng, uống nhiều nước ấm hoặc nước trái cây không có vị chua. Cần tránh các loại thực phẩm cay nóng, đồ ăn có tính acid cao như cam, chanh vì có thể kích thích tuyến nước bọt tiết dịch gây đau nhức dữ dội hơn. Việc chườm ấm hoặc chườm mát nhẹ nhàng vùng mang tai và súc miệng bằng nước muối sinh lý hàng ngày cũng giúp làm dịu cảm giác khó chịu ở khoang miệng. Người bệnh chỉ sử dụng các thuốc hạ sốt, giảm đau thông thường theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Biện pháp phòng bệnh quai bị hiệu quả trong cộng đồng

Biện pháp phòng ngừa chủ động và hiệu quả nhất đối với bệnh quai bị là tiêm vắc xin kết hợp phòng sởi, quai bị và rubella. Người trưởng thành chưa từng mắc bệnh hoặc chưa có bằng chứng miễn dịch đầy đủ nên đến các trung tâm tiêm chủng để được tư vấn phác đồ tiêm phù hợp.

Bên cạnh tiêm phòng, việc thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh dịch tễ cũng giúp giảm thiểu nguy cơ lây truyền mầm bệnh. Người dân cần duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, vệ sinh sạch sẽ các bề mặt tiếp xúc chung. Khi trong gia đình hoặc nơi làm việc có người nghi ngờ mắc quai bị, cần thực hiện cách ly y tế tại phòng riêng trong tối thiểu 7 đến 9 ngày, không dùng chung đồ dùng ăn uống và đồ sinh hoạt cá nhân để bảo vệ những người xung quanh.

Lưu ý an toàn

Người mắc quai bị tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng kháng sinh vì thuốc kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus. Tránh áp dụng các biện pháp dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học như đắp lá, vẽ vôi hoặc bôi than lên vùng sưng vì rất dễ gây bỏng da, kích ứng hoặc nhiễm trùng thứ phát. Khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như đau dữ dội vùng bìu, sốt cao liên tục không hạ, đau bụng dữ dội, nôn mửa nhiều, đau đầu dữ dội hoặc cứng gáy, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Bệnh quai bị ở người lớn tuy có thể tự hồi phục nếu được chăm sóc và nghỉ ngơi hợp lý, nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ biến chứng nghiêm trọng hơn so với trẻ em. Việc chủ động tiêm phòng vắc xin, giữ gìn vệ sinh cá nhân và tuân thủ các chỉ dẫn y tế là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe bản thân và ngăn ngừa lây lan cho gia đình cũng như cộng đồng.