Bệnh quai bị có lây không và lây qua đường nào?

Bệnh quai bị có lây không là gì?

Bệnh quai bị là bệnh nhiễm trùng toàn thân đặc trưng bởi tình trạng sưng đau một hoặc cả hai tuyến nước bọt mang tai, kèm theo sốt và cảm giác mệt mỏi toàn thân. Virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae, chỉ có vật chủ tự nhiên duy nhất là con người, do đó nguồn lây truyền hoàn toàn bắt nguồn từ người đang mang mầm bệnh sang người lành. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến nhất là ở trẻ em trong độ tuổi đi học, thanh thiếu niên và những người trưởng thành chưa từng mắc bệnh hoặc chưa được tiêm vắc xin phòng ngừa đầy đủ. Sau khi xâm nhập vào niêm mạc đường hô hấp trên, virus sẽ nhân lên tại chỗ rồi đi vào máu và di chuyển đến các cơ quan đích, đặc biệt là các tuyến ngoại tiết như tuyến nước bọt mang tai, tuyến tụy, tinh hoàn ở nam giới hoặc buồng trứng ở nữ giới.

Con đường lây truyền chính của virus quai bị

Virus quai bị lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn li ti mang mầm bệnh. Khi người mắc bệnh ho, hắt hơi, khạc nhổ hoặc nói chuyện ở cự ly gần, các giọt bắn chứa đầy virus sẽ phát tán vào không khí và nhanh chóng xâm nhập vào niêm mạc mũi, miệng hoặc mắt của người tiếp xúc gần.

Bên cạnh giọt bắn trực tiếp, virus còn có thể lây lan gián tiếp qua các bề mặt hoặc đồ vật dùng chung. Nước bọt và dịch tiết mũi họng của người bệnh có thể bám vào ly uống nước, chén bát, thìa đũa, khăn mặt, đồ chơi trẻ em hoặc tay nắm cửa. Khi người khỏe mạnh chạm tay vào các vật dụng chứa mầm bệnh rồi vô tình đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng, virus sẽ xâm nhập vào cơ thể và bắt đầu quá trình gây nhiễm. Do đó, thói quen sinh hoạt tập thể và dùng chung vật dụng cá nhân là yếu tố làm tăng đáng kể nguy cơ lây nhiễm.

Thời điểm bệnh quai bị dễ lây nhiễm nhất

Một trong những đặc điểm khiến bệnh quai bị dễ lây lan âm thầm trong cộng đồng là virus có thể phát tán ngay cả khi người bệnh chưa xuất hiện triệu chứng rõ rệt. Khoảng thời gian ủ bệnh của quai bị thường kéo dài từ mười hai đến hai mươi lăm ngày, phổ biến nhất là khoảng mười sáu đến mười tám ngày. Trong giai đoạn này, người nhiễm virus hoàn toàn khỏe mạnh bên ngoài nhưng đã có khả năng bài xuất mầm bệnh ra môi trường.

Khả năng lây nhiễm của người bệnh đạt mức cao nhất vào khoảng vài ngày trước khi tuyến mang tai sưng to và kéo dài đến khoảng năm ngày sau khi triệu chứng sưng bắt đầu xuất hiện. Thậm chí, một tỷ lệ không nhỏ người nhiễm virus quai bị chỉ có biểu hiện thoáng qua hoặc hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng nhưng vẫn phát tán virus ra xung quanh. Chính những trường hợp nhiễm bệnh thể ẩn này là nguồn lây khó kiểm soát, khiến việc khoanh vùng và cách ly gặp nhiều trở ngại.

Những đối tượng có nguy cơ cao dễ bị lây nhiễm

Bất kỳ ai chưa từng mắc bệnh quai bị hoặc chưa được tiêm chủng vắc xin đầy đủ đều có nguy cơ bị lây nhiễm khi tiếp xúc với nguồn bệnh. Trẻ em từ hai tuổi trở lên và thanh thiếu niên là nhóm có tỷ lệ mắc cao nhất do thường xuyên sinh hoạt trong môi trường tập trung như trường học, lớp học bán trú và các khu vui chơi giải trí.

Ngoài ra, những người trưởng thành sống trong môi trường đông đúc như ký túc xá sinh viên, doanh trại quân đội hoặc công sở cũng có nguy cơ lây nhiễm cao nếu tiếp xúc với người bệnh. Người có hệ thống miễn dịch suy giảm hoặc phụ nữ mang thai khi tiếp xúc với mầm bệnh cần đặc biệt thận trọng, bởi vì quai bị ở người lớn thường có diễn tiến nặng hơn và tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện các biến chứng như viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm màng não hoặc ảnh hưởng đến thai kỳ trong những tháng đầu.

Biện pháp chủ động phòng ngừa lây nhiễm bệnh quai bị

Tiêm phòng vắc xin là biện pháp chủ động, an toàn và hiệu quả nhất để tạo miễn dịch bảo vệ cơ thể khỏi virus quai bị. Hiện nay, vắc xin phòng quai bị thường được kết hợp trong mũi tiêm sởi, quai bị, rubella dành cho trẻ em theo lịch tiêm chủng định kỳ cũng như người lớn chưa từng có miễn dịch.

Bên cạnh việc tiêm chủng, việc thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn virus lây lan. Mọi người nên duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt là sau khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc với các bề mặt công cộng. Khi ho hoặc hắt hơi, cần che miệng và mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay áo. Người được chẩn đoán mắc bệnh quai bị cần được cách ly tại nhà ít nhất năm ngày kể từ thời điểm tuyến mang tai bắt đầu sưng, không dùng chung vật dụng ăn uống và thường xuyên lau chùi, khử khuẩn đồ chơi, đồ dùng cá nhân.

Lưu ý an toàn

Thông tin về đường lây truyền và cách phòng ngừa quai bị mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho việc thăm khám và chẩn đoán y khoa. Khi nghi ngờ mắc bệnh hoặc xuất hiện các triệu chứng như sốt cao, sưng đau tuyến mang tai, đau đầu dữ dội, nôn mửa hoặc sưng đau vùng bìu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc hạ sốt, kháng viêm hay đắp các loại lá, vôi bột theo kinh nghiệm dân gian lên vùng sưng vì có thể gây bỏng da, nhiễm trùng và khiến bệnh diễn tiến nặng hơn.

Tóm tắt

Bệnh quai bị là bệnh truyền nhiễm có tốc độ lây lan nhanh qua đường hô hấp và tiếp xúc gián tiếp, nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa hiệu quả. Việc chủ động tiêm phòng vắc xin đầy đủ, giữ gìn vệ sinh cá nhân và cách ly kịp thời người bệnh là những giải pháp then chốt giúp bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và toàn xã hội.