Bệnh lỵ trực khuẩn: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về lỵ trực khuẩn

Lỵ trực khuẩn là bệnh truyền nhiễm cấp tính ở đường tiêu hóa do vi khuẩn thuộc chi Shigella gây ra. Khi xâm nhập vào cơ thể qua đường miệng, vi khuẩn di chuyển xuống đường tiêu hóa dưới và tấn công chủ yếu vào biểu mô niêm mạc của ruột già (đại tràng) cùng đoạn cuối của hồi tràng. Tại đây, Shigella xâm lấn các tế bào biểu mô, nhân lên nhanh chóng và kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, dẫn đến tình trạng xuất tiết, hình thành các vết loét nông, hoại tử vi thể và chảy máu niêm mạc. Cơ chế tổn thương niêm mạc này giải thích vì sao người mắc bệnh thường xuất hiện triệu chứng kinh điển là đi ngoài phân có lẫn chất nhầy và máu tươi.

Về mặt vi sinh học, Shigella là nhóm trực khuẩn Gram âm, hiếu khí hoặc kỵ khí tùy tiện, không có lông chuyển nên không di động và không sinh nha bào. Dựa trên đặc điểm kháng nguyên O bề mặt và các tính chất sinh hóa, chi Shigella được phân loại thành bốn nhóm huyết thanh chính: Nhóm A bao gồm Shigella dysenteriae, Nhóm B là Shigella flexneri, Nhóm C là Shigella boydii, và Nhóm D là Shigella sonnei. Mỗi nhóm huyết thanh lại mang độc lực và khả năng gây bệnh có mức độ khác nhau. Trong đó, Shigella dysenteriae týp một có khả năng tiết ra ngoại độc tố Shiga cực mạnh, thường liên quan đến các đợt dịch lớn và các biến chứng thần kinh hay suy thận nặng nề. Ngược lại, Shigella sonnei và Shigella flexneri là những chủng vi khuẩn phổ biến hơn tại nhiều quốc gia, thường gây ra các thể bệnh nhẹ đến trung bình nhưng lại có xu hướng gia tăng tỷ lệ kháng kháng sinh.

Đặc điểm dịch tễ nổi bật của lỵ trực khuẩn là liều gây nhiễm cực kỳ thấp. Chỉ cần nuốt phải khoảng mười đến một trăm vi khuẩn là một người khỏe mạnh đã có thể khởi phát bệnh. Con người là ký chủ tự nhiên duy nhất của vi khuẩn Shigella, do đó nguồn lây bệnh chủ yếu xuất phát từ phân của người đang mắc bệnh hoặc người lành mang mầm bệnh không triệu chứng.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh lỵ trực khuẩn là sự xâm nhập của vi khuẩn thuộc chi Shigella vào ống tiêu hóa. Đây là các trực khuẩn Gram âm có khả năng đề kháng tương đối tốt trong môi trường bên ngoài và sở hữu liều gây nhiễm rất thấp. Bốn nhóm huyết thanh chính bao gồm Shigella dysenteriae, Shigella flexneri, Shigella boydii và Shigella sonnei. Trong đó, Shigella dysenteriae tiết ra ngoại độc tố Shiga làm ức chế tổng hợp protein tế bào, phá hủy tế bào nội mô mạch máu và làm tổn thương hàng rào niêm mạc ruột non lẫn ruột già, dẫn đến tình trạng xuất huyết nặng. Các chủng khác dù không tiết Shiga toxin kinh điển nhưng vẫn tiết các enterotoxin và nội độc tố gây phản ứng viêm cấp tính tại chỗ.

Con đường lây truyền chủ yếu của bệnh là qua đường phân – miệng, xảy ra khi một người vô tình nuốt phải vi khuẩn có nguồn gốc từ chất thải của người nhiễm bệnh. Sự phát tán mầm bệnh diễn ra thông qua các phương thức cụ thể sau:

• Thứ nhất, qua bàn tay nhiễm bẩn và tiếp xúc trực tiếp: Sau khi đi vệ sinh hoặc thay tã cho trẻ nhỏ bị bệnh, nếu không rửa tay kỹ bằng xà phòng, vi khuẩn sẽ bám trên bàn tay và lây sang đồ ăn, vật dụng sinh hoạt, đồ chơi hoặc bàn thay đồ. Khi người khác chạm vào các bề mặt này rồi đưa tay lên miệng, vi khuẩn sẽ xâm nhập vào cơ thể.
• Thứ hai, qua thực phẩm và nguồn nước ô nhiễm: Thức ăn được chế biến bởi người mang mầm bệnh không bảo đảm vệ sinh, hoặc các loại rau củ quả ăn sống được tưới tiêu bằng nguồn nước nhiễm phân là nguồn lây rất phổ biến. Việc uống nước chưa được đun sôi, hoặc vô tình nuốt nước sông, hồ, bể bơi bị nhiễm chất thải cũng có thể dẫn đến nhiễm trùng.
• Thứ ba, qua côn trùng trung gian: Ruồi nhặng đậu vào phân người bệnh rồi bám vào thức ăn chưa được đậy kín, đóng vai trò như vật trung gian vận chuyển vi khuẩn.
• Thứ tư, qua quan hệ tình dục: Tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp giữa miệng và hậu môn khi quan hệ tình dục là một con đường lây truyền đã được ghi nhận rõ ràng, đặc biệt ở nhóm nam giới có quan hệ tình dục đồng giới.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh và khiến bệnh dễ diễn tiến nặng bao gồm:

• Độ tuổi nhỏ: Trẻ em từ một đến bốn tuổi là đối tượng có tỷ lệ mắc cao nhất do thói quen đưa ngón tay và đồ vật vào miệng, hệ miễn dịch đường ruột chưa hoàn thiện và sinh hoạt tập trung tại các cơ sở giữ trẻ.
• Tình trạng suy giảm miễn dịch: Những người mắc HIV/AIDS, suy dinh dưỡng nặng, đái tháo đường hoặc đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch, hóa trị ung thư có nguy cơ cao bị vi khuẩn xâm lấn sâu vào máu gây nhiễm trùng toàn thân.
• Môi trường sống và điều kiện vệ sinh: Sinh sống tại các khu dân cư đông đúc, điều kiện nhà tiêu không hợp vệ sinh, thiếu nước sạch hoặc đi du lịch tới các quốc gia đang phát triển có dịch tễ lưu hành cao làm gia tăng đáng kể nguy cơ tiếp xúc với trực khuẩn Shigella.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Thời gian ủ bệnh của lỵ trực khuẩn thường kéo dài từ một đến ba ngày sau khi tiếp xúc với mầm bệnh, nhưng đôi khi có thể dao động từ mười hai giờ đến một tuần. Một số người mang mầm bệnh nhưng hoàn toàn không biểu hiện triệu chứng; tuy nhiên, họ vẫn đào thải vi khuẩn ra phân trong nhiều tuần và có khả năng làm lây lan dịch bệnh cho cộng đồng. Khi bệnh khởi phát, các dấu hiệu lâm sàng thường tiến triển nhanh chóng và rầm rộ.

Các dấu hiệu toàn thân và tiêu hóa thường gặp bao gồm:

• Khởi phát toàn thân: Người bệnh thường sốt cao đột ngột từ ba mươi tám độ rưỡi đến bốn mươi độ C, kèm theo cảm giác rét run, mệt mỏi rã rời, đau nhức cơ bắp toàn thân, đau đầu, chán ăn và buồn nôn hoặc nôn mửa. Ở trẻ nhỏ, sốt cao có thể xuất hiện trước khi có bất kỳ biểu hiện tiêu hóa nào.
• Triệu chứng tiêu hóa đặc trưng (hội chứng lỵ): Giai đoạn đầu, bệnh nhân có thể đi ngoài phân lỏng nhiều nước. Sau đó, lượng phân mỗi lần đi giảm dần nhưng tần suất đi ngoài tăng vọt, người bệnh có thể phải đi từ mười đến hơn ba mươi lần mỗi ngày. Phân trở nên rất đặc trưng với chất nhầy nhớt như dịch mũi và lẫn nhiều dải máu đỏ tươi hoặc dịch màu đỏ như nước rửa thịt.
• Đau bụng và mót rặn: Đau bụng quặn thắt từng cơn dữ dội dọc theo khung đại tràng, đặc biệt là vùng hố chậu trái. Cùng với cơn đau là cảm giác mót rặn liên tục, tức nặng vùng tầng sinh môn, khiến bệnh nhân luôn có cảm giác buồn đi ngoài nhưng khi ngồi bồn cầu thì chỉ rặn ra một ít chất nhầy máu.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần được nhận biết sớm:

• Tình trạng mất nước và rối loạn điện giải: Đi ngoài nhiều lần kèm theo sốt và nôn ói dễ dẫn đến mất nước nhanh chóng. Người bệnh xuất hiện môi khô, mắt trũng sâu, khát nước dữ dội, da nhăn nheo véo da lâu mất, chóng mặt khi thay đổi tư thế, lượng nước tiểu ít và sẫm màu. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, tã lót khô ráo suốt nhiều giờ, khóc không có nước mắt và thóp lõm là các dấu hiệu mất nước đe dọa trụy mạch.
• Biểu hiện thần kinh và biến chứng cơ học: Trẻ nhỏ sốt cao có thể xuất hiện các cơn co giật toàn thân hoặc li bì khó đánh thức. Tình trạng đau bụng liên tục, bụng chướng to, không trung tiện được có thể cảnh báo biến chứng phình đại tràng nhiễm độc, trong khi việc rặn quá mức khi đại tiện có thể gây sa niêm mạc trực tràng ra ngoài hậu môn.

Điểm cần phân biệt với các bệnh lý dễ nhầm lẫn:

• Lỵ trực khuẩn rất dễ bị nhầm với lỵ amip do ký sinh trùng Entamoeba histolytica gây ra. Trong khi lỵ trực khuẩn thường sốt cao đột ngột, toàn thân nhiễm trùng rầm rộ và phân lẫn máu tươi đỏ hồng, thì lỵ amip thường khởi phát âm thầm, hiếm khi sốt cao, phân nhầy máu có màu nâu sẫm như sô-cô-la hoặc mận chín và hòa lẫn với phân. Ngoài ra, bệnh cũng cần được phân biệt với viêm ruột do vi khuẩn Campylobacter, Salmonella hoặc viêm loét đại trực tràng chảy máu.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán bệnh lỵ trực khuẩn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa việc thăm khám lâm sàng tỉ mỉ, khai thác yếu tố dịch tễ học và thực hiện các xét nghiệm vi sinh cận lâm sàng để xác định chính xác căn nguyên.

Đánh giá lâm sàng và dịch tễ: Bác sĩ sẽ tiến hành khai thác chi tiết thời gian khởi phát các triệu chứng, tính chất cơn đau bụng, mức độ sốt và đặc điểm của phân (tần suất đi ngoài, sự hiện diện của chất nhầy hoặc vệt máu đỏ tươi). Tiền sử tiếp xúc với người đang bị tiêu chảy, thói quen ăn uống đồ sống, nguồn nước sinh hoạt, tiền sử di chuyển đến các vùng đang bùng phát dịch hoặc hành vi quan hệ tình dục gần đây đều là những căn cứ dịch tễ quan trọng giúp định hướng chẩn đoán.

Xét nghiệm phân – Chìa khóa xác định nguyên nhân:

• Soi tươi phân dưới kính hiển vi: Là bước xét nghiệm nhanh chóng và hữu ích. Mẫu phân của người mắc lỵ trực khuẩn thường chứa lượng lớn bạch cầu đa nhân thoái hóa xếp thành từng đám và vô số hồng cầu. Việc soi phân cũng giúp bác sĩ loại trừ sự hiện diện của thể hoạt động amip ăn hồng cầu trong bệnh lỵ amip.
• Nuôi cấy phân và làm kháng sinh đồ: Đây là tiêu chuẩn vàng để khẳng định chẩn đoán. Phân tươi hoặc tăm bông quẹt trực tràng được cấy lên các môi trường chọn lọc nhằm phân lập trực khuẩn Shigella và định danh nhóm huyết thanh. Sau khi phân lập được vi khuẩn, phòng xét nghiệm sẽ thực hiện kháng sinh đồ để xác định mức độ nhạy cảm của vi khuẩn với các loại kháng sinh, từ đó giúp bác sĩ lựa chọn phác đồ điều trị trúng đích trong bối cảnh Shigella kháng thuốc ngày càng gia tăng.
• Xét nghiệm sinh học phân tử (PCR đa mồi): Có khả năng phát hiện nhanh vật liệu di truyền của vi khuẩn Shigella trong phân với độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao, hỗ trợ chẩn đoán sớm khi kết quả nuôi cấy chưa có.

Xét nghiệm hỗ trợ và đánh giá toàn thân:

• Xét nghiệm máu: Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi thường ghi nhận số lượng bạch cầu tăng cao với tỷ lệ bạch cầu trung tính chiếm ưu thế. Xét nghiệm chức năng thận (ure, creatinine) và điện giải đồ máu (natri, kali, clo) rất cần thiết để đánh giá mức độ suy thận cấp và tình trạng rối loạn nước – điện giải do tiêu chảy kéo dài.
• Nội soi trực tràng hoặc đại tràng sigma: Thường chỉ được chỉ định trong những ca bệnh khó phân biệt với viêm loét đại tràng mạn tính, cho thấy hình ảnh niêm mạc xung huyết đỏ rực, phù nề và nhiều vết loét trợt nông rải rác.

Biến chứng nguy hiểm có thể gặp khi mắc lỵ trực khuẩn

Mất nước nặng và trụy tim mạch: Tình trạng tiêu chảy ồ ạt kéo dài kèm theo nôn ói và sốt cao khiến cơ thể bị thất thoát lượng lớn nước và các ion điện giải quan trọng. Nếu không được bù dịch kịp thời, bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng sốc giảm thể tích, tụt huyết áp nghiêm trọng và suy thận cấp đe dọa tính mạng.

Các biến chứng tại chỗ đường tiêu hóa: Quá trình viêm loét hoại tử sâu tại niêm mạc ruột già có thể dẫn đến biến chứng phình đại tràng nhiễm độc (toxic megacolon). Trong tình trạng này, đại tràng bị tê liệt mất hoàn toàn trương lực cơ, chướng căng và đối mặt với nguy cơ thủng ruột gây viêm phúc mạc toàn thể, đòi hỏi phải phẫu thuật cấp cứu khẩn cấp. Ngoài ra, việc bệnh nhân phải mót rặn liên tục với tần suất cao có thể làm niêm mạc trực tràng suy yếu và sa ra ngoài hậu môn (sa trực tràng), biến chứng này thường ghi nhận ở trẻ nhỏ suy dinh dưỡng.

Biến chứng toàn thân và ngoài đường tiêu hóa:

• Hội chứng tán huyết ure máu cao (HUS): Biến chứng nghiêm trọng này thường xuất hiện sau khi nhiễm chủng Shigella dysenteriae týp một có tiết ngoại độc tố Shiga. Độc tố gây tổn thương các tế bào nội mô mạch máu nhỏ tại cầu thận, kích hoạt hình thành huyết khối vi mạch, dẫn đến tam chứng bao gồm thiếu máu tán huyết vi mạch, giảm tiểu cầu và suy thận cấp tiến triển nhanh.
• Nhiễm trùng huyết: Màng ruột bị tổn thương tạo điều kiện cho trực khuẩn Shigella hoặc các vi khuẩn đường ruột khác xâm lấn vào tuần hoàn máu, thường gặp nhất ở trẻ nhỏ suy dinh dưỡng nặng hoặc bệnh nhân suy giảm miễn dịch như người nhiễm HIV hay người đang hóa trị.
• Viêm khớp phản ứng (Hội chứng Reiter): Một số cá nhân có cơ địa kháng nguyên HLA-B27 sau khi nhiễm Shigella flexneri có thể xuất hiện phản ứng tự miễn thứ phát sau vài tuần, đặc trưng bởi tình trạng đau viêm khớp, viêm kết mạc mắt và viêm niệu đạo gây tiểu buốt. Trẻ nhỏ dưới năm tuổi cũng có thể gặp các cơn co giật toàn thân khi sốt cao trong đợt nhiễm khuẩn.

Phân loại các phân nhóm huyết thanh của trực khuẩn Shigella

Vi khuẩn Shigella gây bệnh lỵ trực khuẩn được chia thành bốn nhóm huyết thanh dựa trên cấu trúc kháng nguyên O bề mặt và đặc tính sinh hóa vi sinh:

Nhóm A (Shigella dysenteriae): Gồm mười hai týp huyết thanh khác nhau. Đây là nhóm có độc lực mạnh nhất và nguy hiểm nhất do tiết ra ngoại độc tố Shiga cực độc. Chủng này thường liên quan đến các đợt dịch tả lỵ quy mô lớn, tỷ lệ tử vong cao và các biến chứng nghiêm trọng như hội chứng tán huyết ure máu cao.

Nhóm B (Shigella flexneri): Gồm sáu týp huyết thanh, là tác nhân gây bệnh lỵ trực khuẩn phổ biến hàng đầu tại các quốc gia đang phát triển. Nhóm này thường gây ra hội chứng lỵ rầm rộ với phân nhầy máu và có khả năng kích hoạt biến chứng viêm khớp phản ứng sau nhiễm trùng.

Nhóm C (Shigella boydii): Gồm hai mươi ba týp huyết thanh, phân bố rải rác và ít gặp hơn trên bình diện toàn cầu. Biểu hiện lâm sàng thay đổi từ nhẹ đến trung bình.

Nhóm D (Shigella sonnei): Chỉ gồm một týp huyết thanh duy nhất, là nguyên nhân gây bệnh chủ yếu tại các quốc gia phát triển và ngày càng gia tăng tại nhiều khu vực đô thị. Shigella sonnei thường gây ra thể bệnh nhẹ hơn, đôi khi chỉ biểu hiện tiêu chảy phân nước tự giới hạn, nhưng lại có xu hướng kháng lại nhiều loại kháng sinh thông thường.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí bệnh lỵ trực khuẩn là duy trì cân bằng nước và điện giải, kiểm soát phản ứng viêm niêm mạc ruột, rút ngắn thời gian bài xuất mầm bệnh và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm. Việc điều trị cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa dựa trên mức độ bệnh của từng cá nhân.

Bù nước và điện giải là trụ cột quan trọng hàng đầu:

• Can thiệp bù dịch kịp thời giúp người bệnh tránh khỏi nguy cơ trụy tim mạch và tổn thương thận cấp do mất nước. Với tình trạng mất nước nhẹ hoặc trung bình, bù dịch bằng đường uống là giải pháp tối ưu. Bệnh nhân nên dùng dung dịch bù nước đường uống (oresol) được pha đúng liều lượng nước theo hướng dẫn của nhà sản xuất, uống từng ngụm nhỏ liên tục sau mỗi lần đi tiêu. Có thể kết hợp uống thêm nước cháo muối loãng, nước canh rau hoặc nước đun sôi để nguội. Trong các trường hợp mất nước nghiêm trọng, nôn nhiều hoặc tụt huyết áp, bệnh nhân cần được truyền dịch tĩnh mạch tại bệnh viện dưới sự theo dõi sát của nhân viên y tế.

Sử dụng kháng sinh có kiểm soát y khoa:

• Kháng sinh không bắt buộc đối với các ca bệnh nhẹ tự giới hạn ở người trưởng thành khỏe mạnh. Tuy nhiên, liệu pháp kháng sinh là cần thiết đối với thể bệnh nặng, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc người làm việc trong ngành chế biến thực phẩm nhằm giảm bớt triệu chứng và hạn chế lây lan dịch tễ. Bác sĩ sẽ lựa chọn loại kháng sinh phù hợp dựa trên tình hình kháng thuốc tại địa phương hoặc kết quả kháng sinh đồ của mẫu cấy phân. Bệnh nhân tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh, không dùng lại đơn thuốc của người khác và không ngừng thuốc giữa chừng để tránh làm phát sinh các chủng Shigella đa kháng thuốc nguy hiểm.

Tránh dùng thuốc làm giảm nhu động ruột:

• Người bệnh không được tự ý sử dụng các loại thuốc cầm tiêu chảy làm giảm nhu động ruột (chẳng hạn như loperamide hay diphenoxylate). Những hoạt chất này ức chế co bóp ruột, làm tích tụ vi khuẩn và độc tố trong lòng đại tràng, khiến tình trạng viêm nhiễm kéo dài và làm tăng đáng kể nguy cơ biến chứng phình đại tràng nhiễm độc nguy hiểm.

Chế độ dinh dưỡng và chăm sóc phục hồi:

• Bệnh nhân nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày với các món ăn mềm, lỏng, dễ tiêu như cháo loãng, súp thịt nạc, tránh thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ uống có ga hay chất kích thích. Với trẻ nhỏ, việc bổ sung kẽm theo hướng dẫn của nhân viên y tế sẽ hỗ trợ rút ngắn thời gian tiêu chảy và thúc đẩy niêm mạc ruột hồi phục.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Chủ động thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân, an toàn thực phẩm và kiểm soát môi trường là giải pháp then chốt để ngăn ngừa vi khuẩn Shigella xâm nhập:

Vệ sinh tay và khử khuẩn bề mặt:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy tối thiểu hai mươi giây, nhất là sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã cho trẻ, dọn dẹp chất thải hoặc chăm sóc người bệnh, và trước khi ăn uống, chế biến món ăn. Thường xuyên lau chùi, sát khuẩn tay nắm cửa, bồn cầu, bề mặt thay tã và đồ chơi của trẻ bằng dung dịch tẩy rửa hoặc cồn y tế.

Bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và nguồn nước:

• Thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc ăn chín, uống sôi. Chỉ sử dụng nguồn nước sạch đã được kiểm định hoặc đun sôi để nguội. Rửa kỹ rau củ dưới vòi nước chảy, gọt vỏ sạch sẽ trước khi ăn. Bảo quản thức ăn trong hộp đậy kín để ngăn ruồi nhặng tiếp xúc. Người đang có triệu chứng tiêu chảy tuyệt đối không tham gia sơ chế, nấu nướng cho gia đình hay cộng đồng. Tránh nuốt nước hồ bơi hoặc nước sông suối khi tắm rửa, vui chơi.

Phòng tránh lây nhiễm qua sinh hoạt và tình dục:

• Kiêng cữ toàn bộ các hình thức quan hệ tình dục (đường miệng, âm đạo và hậu môn) trong thời gian phát bệnh và kéo dài tối thiểu hai tuần sau khi các triệu chứng tiêu chảy chấm dứt, bởi vi khuẩn Shigella vẫn tồn tại trong phân người bệnh nhiều tuần sau hồi phục. Sử dụng các biện pháp rào cản an toàn sau mốc thời gian này để hạn chế tiếp xúc chất thải.

Kiểm soát chặt chẽ tại trường học và nhà trẻ:

• Các cơ sở giáo dục mầm non cần xử lý tã lót riêng biệt, nhân viên rửa tay cẩn thận sau mỗi lần thay tã cho trẻ. Trẻ mắc bệnh cần nghỉ học ở nhà cho tới khi hết hẳn triệu chứng để tránh gây bùng phát ổ dịch.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh mắc lỵ trực khuẩn cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau đây:

Các dấu hiệu cần đi khám y tế sớm:

• Tình trạng tiêu chảy kéo dài trên hai ngày mà không có dấu hiệu thuyên giảm.
• Phân có chứa nhiều dải máu đỏ tươi, phân nhầy mũi đặc quánh hoặc dịch phân sẫm màu.
• Sốt cao liên tục trên ba mươi tám độ rưỡi C, khó đáp ứng với các biện pháp hạ sốt thông thường.
• Những cơn đau quặn bụng dữ dội, mót rặn liên tục gây kiệt sức và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt.
• Người bệnh thuộc nhóm đối tượng nguy cơ cao bao gồm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới năm tuổi, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, bệnh nhân đái tháo đường, ung thư hoặc suy giảm miễn dịch do HIV.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy kịch cần đưa đi cấp cứu ngay lập tức:

• Dấu hiệu mất nước mức độ nặng: Mắt trũng sâu, môi miệng khô nứt nẻ, khóc không có nước mắt, tã khô ráo suốt nhiều giờ liền ở trẻ nhỏ, người lớn không đi tiểu suốt sáu đến tám tiếng, da khô ráp véo nếp da lâu phẳng, chóng mặt dữ dội, mạch đập nhanh nhỏ hoặc tụt huyết áp.
• Biểu hiện thần kinh cấp tính: Trẻ em hoặc người lớn xuất hiện cơn co giật, lú lẫn, li bì khó đánh thức, mê sảng hoặc kích thích vật vã.
• Dấu hiệu ngoại khoa tại đường tiêu hóa: Bụng chướng căng phồng, gõ vang, đau dữ dội liên tục khắp ổ bụng không giảm sau khi đi tiêu, nôn ra dịch xanh rêu hoặc không thể trung tiện, cảnh báo biến chứng viêm phúc mạc hoặc phình đại tràng nhiễm độc cần can thiệp phẫu thuật khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức y khoa cộng đồng và không thể thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế có chuyên môn. Đối với bệnh lỵ trực khuẩn, người bệnh cần đặc biệt lưu ý những nguyên tắc an toàn sau:

• Thứ nhất, tuyệt đối không tự ý mua hoặc sử dụng các loại thuốc kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc tự dùng kháng sinh không đúng nhóm hoặc không đủ thời gian điều trị không chỉ khiến bệnh kéo dài dai dẳng mà còn góp phần lan truyền các chủng trực khuẩn Shigella đa kháng thuốc trong môi trường.
• Thứ hai, không sử dụng thuốc chống nhu động ruột làm cầm tiêu chảy cấp tốc, bởi hành động này làm giữ lại độc tố và vi khuẩn gây hoại tử thành ruột.
• Thứ ba, không tự ý áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng, các loại lá cây hay thuốc sắc không rõ nguồn gốc để trị kiết lỵ tại nhà, vì điều này có thể gây ngộ độc gan thận và làm lỡ mất thời gian điều trị vàng.
• Cuối cùng, người bệnh cần ý thức rằng vi khuẩn vẫn tiếp tục được bài xuất qua phân từ vài tuần đến hàng tháng sau khi triệu chứng lâm sàng đã biến mất, do đó việc tiếp tục tuân thủ vệ sinh tay nghiêm ngặt là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ người thân xung quanh.

Kết luận

Bệnh lỵ trực khuẩn do vi khuẩn Shigella là một bệnh nhiễm trùng đường ruột có mức độ lây lan nhanh và tiềm ẩn nhiều rủi ro biến chứng toàn thân nếu không được xử trí đúng đắn. Việc nhận thức rõ các triệu chứng điển hình như đau quặn bụng, sốt và phân có lẫn nhầy máu giúp người bệnh sớm tìm kiếm sự chăm sóc y tế cần thiết. Điều trị bệnh đòi hỏi sự thận trọng cao độ, tập trung vào bù nước điện giải đầy đủ và tuân thủ tuyệt đối phác đồ kháng sinh của bác sĩ chuyên khoa, thay vì tự ý mua thuốc hay lạm dụng các biện pháp cầm tiêu chảy nguy hại. Bên cạnh đó, duy trì lối sống vệ sinh, rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng, sử dụng thực phẩm và nguồn nước an toàn là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ bản thân, gia đình và toàn thể cộng đồng khỏi sự đe dọa của các đợt bùng phát lỵ trực khuẩn.