Bệnh ho gà: Dấu hiệu, nguyên nhân, cách xử trí và phòng ngừa

Tổng quan về bệnh ho gà

Bệnh ho gà, trong thuật ngữ y khoa quốc tế gọi là Pertussis, là một bệnh nhiễm khuẩn cấp tính đường hô hấp xảy ra chủ yếu ở người. Căn bệnh này được ghi nhận từ nhiều thế kỷ trước và từng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trước khi vắc xin phòng bệnh được đưa vào chương trình tiêm chủng mở rộng. Tác nhân trực tiếp gây nên tình trạng này là trực khuẩn Gram âm Bordetella pertussis, một loại vi khuẩn có ái lực đặc biệt với biểu mô đường hô hấp của con người.

Khi xâm nhập vào cơ thể qua đường thở, vi khuẩn Bordetella pertussis nhanh chóng bám dính vào lớp biểu mô có lông chuyển lót trong khí quản và phế quản. Tại đây, vi khuẩn tiết ra nhiều loại độc tố sinh học phức tạp làm tê liệt chuyển động của các vi lông mao, phá hủy tế bào niêm mạc hô hấp và kích thích phản ứng viêm tại chỗ mạnh mẽ. Hậu quả là đường dẫn khí tăng tiết lượng dịch nhầy đặc quánh, dai dính và khó tống xuất ra ngoài. Sự tắc nghẽn cục bộ kết hợp với tình trạng kích thích thụ cảm thể thần kinh cảm giác dọc theo đường hô hấp là cơ chế chính kích hoạt các cơn ho rũ rượi không thể kiềm chế.

Tên gọi ho gà xuất phát từ âm thanh rít đặc trưng phát ra khi người bệnh cố gắng hít một hơi thật sâu vào cuối cơn ho kịch phát kéo dài. Ở người trưởng thành và thanh thiếu niên, bệnh ho gà có thể biểu hiện âm thầm hoặc chỉ gây ra những cơn ho dai dẳng kéo dài nhiều tuần lễ mà không có tiếng rít điển hình. Tuy nhiên, ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi dưới sáu tháng tuổi, hệ thống miễn dịch cùng đường thở chưa phát triển hoàn thiện khiến các em có thể không ho thành tiếng rõ rệt mà xuất hiện các cơn ngừng thở, tím tái đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Do đó, ho gà luôn được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cần được giám sát y tế chặt chẽ.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh ho gà là vi khuẩn Bordetella pertussis, một cầu trực khuẩn Gram âm hiếu khí tuyệt đối và không di động. Trong môi trường tự nhiên bên ngoài vật chủ, vi khuẩn này có sức đề kháng yếu, dễ bị tiêu diệt trong vòng một giờ dưới ánh nắng mặt trời, nhiệt độ cao và các chất sát khuẩn thông thường. Tuy nhiên, khi xâm nhập đường thở, vi khuẩn bám dính rất chắc vào lớp lông mao của niêm mạc phế quản nhờ các protein bám dính chuyên biệt. Tại đây, vi khuẩn tiết ra độc tố làm tê liệt lông mao và phá hủy tế bào niêm mạc hô hấp.

Bệnh lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn nhỏ phát tán khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Người lành hít phải các giọt bắn này sẽ có nguy cơ nhiễm bệnh cao. Thời kỳ lây lan mạnh nhất diễn ra trong giai đoạn viêm long khởi phát, khi triệu chứng chỉ giống cảm cúm thông thường. Khả năng lây nhiễm giảm dần và thường biến mất sau ba tuần khởi phát cơn ho rũ rượi, dù các đợt ho có thể vẫn kéo dài sau đó.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh và tiến triển nặng bao gồm:

Tình trạng tiêm chủng chưa đầy đủ: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới sáu tháng tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương nhất do chưa hoàn thành lịch tiêm chủng cơ bản và lượng kháng thể truyền từ mẹ giảm dần theo thời gian.

Sự suy giảm miễn dịch tự nhiên: Kháng thể bảo vệ sau khi tiêm chủng hoặc sau khi mắc bệnh tự nhiên có xu hướng suy giảm sau 5 đến 10 năm. Thanh thiếu niên và người lớn bị suy giảm miễn dịch thường chỉ biểu hiện ho dai dẳng, dễ nhầm lẫn với viêm phế quản thông thường và vô tình trở thành nguồn lây truyền cho trẻ nhỏ.

Người có bệnh nền hô hấp hoặc suy giảm miễn dịch: Những người mắc bệnh hen phế quản, suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải, và những người sống trong môi trường đông đúc, thông khí kém có nguy cơ lây nhiễm cao và dễ gặp biến chứng nguy hiểm.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Thời gian ủ bệnh của ho gà thường kéo dài từ 7 đến 10 ngày, có thể dao động trong khoảng từ 5 đến 21 ngày. Trong giai đoạn ủ bệnh, người nhiễm hoàn toàn không xuất hiện triệu chứng lâm sàng. Sau thời gian này, bệnh ho gà diễn tiến kinh điển qua ba giai đoạn rõ rệt với những biểu hiện lâm sàng đặc trưng:

Giai đoạn viêm long đường hô hấp trên thường kéo dài từ một đến hai tuần. Người bệnh xuất hiện các dấu hiệu tương tự cảm lạnh thông thường bao gồm sốt nhẹ, chảy nước mũi trong, ngạt mũi, hắt hơi liên tục, đau họng nhẹ và ho húng hắng khan. Do các dấu hiệu ở giai đoạn này rất mơ hồ và dễ nhầm lẫn với các bệnh nhiễm virus đường hô hấp thông thường, phần lớn trường hợp bị chẩn đoán muộn, trong khi đây lại là giai đoạn có khả năng lây lan cao nhất.

Giai đoạn co thắt hay giai đoạn ho kịch phát kéo dài từ hai đến sáu tuần. Các cơn ho húng hắng ban đầu nhanh chóng chuyển thành các cơn ho rũ rượi xuất hiện liên tiếp không thể kìm nén. Mỗi cơn ho gồm chuỗi dài các tiếng ho ngắn, nhanh, dồn dập khiến lồng ngực co rút, mặt đỏ bừng hoặc tím tái, tĩnh mạch cổ nổi rõ và lưỡi thè ra ngoài. Cuối cơn ho, người bệnh cố gắng hít vào sâu tạo nên âm thanh rít the thé như tiếng gà gáy. Kết thúc cơn ho thường là phản xạ nôn ọe thức ăn kèm chất đờm nhầy trong suốt, đặc quánh và dai dính. Sau mỗi cơn ho, người bệnh rơi vào tình trạng kiệt sức, đẫm mồ hôi và thở gấp. Các cơn ho thường bùng phát nhiều hơn vào ban đêm.

Giai đoạn hồi phục kéo dài từ hai đến ba tuần hoặc lâu hơn. Cơn ho giảm dần về tần suất và cường độ, phản xạ nôn trớ biến mất và sức khỏe hồi phục dần. Dù vậy, niêm mạc phế quản vẫn rất nhạy cảm; một đợt cảm lạnh thông thường sau đó vẫn có thể kích hoạt các cơn ho kéo dài tái xuất hiện.

Đặc biệt lưu ý sự khác biệt triệu chứng theo độ tuổi. Trẻ sơ sinh dưới sáu tháng tuổi thường không có tiếng rít thở vào do cơ hô hấp còn yếu; dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm hàng đầu ở nhóm tuổi này là các cơn ngưng thở đột ngột, tím tái quanh môi và li bì, bỏ bú. Ngược lại, người lớn đã có miễn dịch một phần thường chỉ ho dai dẳng kéo dài nhiều tuần mà không có cơn rít điển hình, dễ bị bỏ sót.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh ho gà đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa khai thác tiền sử dịch tễ, đánh giá triệu chứng lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu do bác sĩ chỉ định.

Về mặt lâm sàng và dịch tễ, bác sĩ khai thác lịch sử tiếp xúc nguồn lây trong vòng ba tuần, tiền sử tiêm chủng vắc xin và các đặc điểm cơn ho. Cơn ho rũ rượi kéo dài trên hai tuần kèm tiếng rít vào, tím tái hoặc nôn sau ho là gợi ý quan trọng. Ở trẻ sơ sinh, dấu hiệu ngưng thở tím tái đột ngột mà không rõ nguyên nhân luôn đòi hỏi bác sĩ nghĩ tới bệnh ho gà.

Xét nghiệm PCR dịch tỵ hầu: Đây là phương pháp có độ nhạy và độ đặc hiệu cao hàng đầu hiện nay, đặc biệt giá trị trong ba đến bốn tuần đầu của bệnh. Mẫu bệnh phẩm được thu thập bằng que lấy dịch quệt sâu ở ngách mũi sau để tìm đoạn gen đặc hiệu của vi khuẩn Bordetella pertussis.

Nuôi cấy vi khuẩn: Bệnh phẩm tỵ hầu được cấy trên các môi trường chọn lọc đặc thù. Đây là tiêu chuẩn vàng khẳng định chẩn đoán vi sinh, tuy nhiên tỷ lệ dương tính phụ thuộc nhiều vào thời điểm lấy mẫu sớm trong giai đoạn viêm long và việc người bệnh chưa sử dụng kháng sinh trước đó.

Xét nghiệm công thức máu: Kết quả huyết học thường ghi nhận tình trạng tăng bạch cầu rất cao, trong đó tỷ lệ tế bào lympho chiếm ưu thế tuyệt đối. Dấu hiệu tăng tế bào lympho rõ rệt kết hợp cơn ho kịch phát là căn cứ gợi ý mạnh mẽ cho chẩn đoán trên lâm sàng.

Chẩn đoán phân biệt: Bác sĩ cần phân biệt ho gà với viêm tiểu phế quản do virus hợp bào hô hấp (RSV), viêm phổi do Mycoplasma pneumoniae, vi khuẩn Chlamydia, dị vật đường thở hoặc hội chứng giống ho gà do các chủng vi sinh vật khác gây nên.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh ho gà

Ho gà có thể gây ra nhiều biến chứng nặng nề, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và can thiệp y tế kịp thời. Mức độ nghiêm trọng của biến chứng phụ thuộc lớn vào độ tuổi và tình trạng tiêm chủng của người bệnh. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới một tuổi là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất, với tỷ lệ biến chứng và nguy cơ tử vong cao vượt trội so với các lứa tuổi khác.

Ở nhóm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, biến chứng phổ biến nhất là viêm phổi do bội nhiễm vi khuẩn thứ phát, đây cũng là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ mắc ho gà. Áp lực tăng cao trong lồng ngực và tình trạng thiếu oxy kéo dài trong các cơn ho rũ rượi có thể dẫn đến các cơn ngừng thở, xẹp phổi, tràn khí màng phổi hoặc tăng áp động mạch phổi. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu oxy não nghiêm trọng kết hợp độc tố vi khuẩn có thể gây ra tổn thương não bộ do ho gà, biểu hiện qua các cơn co giật, li bì và có thể để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn. Tình trạng nôn ói kéo dài cũng khiến trẻ bị kiệt sức, suy dinh dưỡng và mất nước nặng.

Ở thanh thiếu niên và người trưởng thành, các biến chứng tuy ít gây tử vong hơn nhưng vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và sinh hoạt thường ngày. Cơn ho dữ dội, dai dẳng có thể tạo áp lực cơ học rất lớn, gây vỡ các mạch máu nhỏ ở kết mạc mắt, chảy máu cam, thoát vị bẹn hoặc thoát vị rốn. Tình trạng ho kéo dài cũng có thể dẫn đến rạn hoặc gãy xương sườn, mất kiểm soát bàng quang gây tiểu không tự chủ khi ho, mất ngủ mạn tính và giảm sút cân nặng đáng kể.

Khả năng tái nhiễm và thời gian tồn tại của miễn dịch ho gà

Một quan niệm sai lầm phổ biến là mắc bệnh ho gà một lần thì sẽ có miễn dịch bảo vệ suốt đời. Trên thực tế, cả miễn dịch tự nhiên hình thành sau khi nhiễm bệnh ho gà lẫn miễn dịch thu được sau khi hoàn thành các mũi tiêm vắc xin phòng bệnh đều không thể duy trì vĩnh viễn. Kháng thể bảo vệ trong cơ thể người có xu hướng suy giảm dần theo thời gian, thường bắt đầu suy yếu sau khoảng 5 đến 10 năm kể từ lần mắc bệnh hoặc lần tiêm chủng gần nhất.

Chính sự suy giảm nồng độ kháng thể này giải thích vì sao bệnh ho gà có thể tái nhiễm ở thanh thiếu niên và người lớn tuổi. Khi tái nhiễm, nhờ một phần trí nhớ miễn dịch còn sót lại, người bệnh thường có triệu chứng nhẹ hơn, không có cơn ho rít kinh điển mà chỉ biểu hiện ho khan dai dẳng kéo dài nhiều tuần. Điều này khiến căn bệnh dễ bị nhầm lẫn với viêm họng, viêm phế quản mạn hoặc dị ứng thời tiết.

Sự lây truyền âm thầm từ những người lớn bị tái nhiễm sang các em bé sơ sinh chưa được tiêm phòng đầy đủ trong cùng gia đình là nguyên nhân phổ biến khiến dịch ho gà bùng phát. Do đó, việc tiêm các mũi vắc xin nhắc lại định kỳ cho thanh thiếu niên, người lớn và phụ nữ mang thai là giải pháp cần thiết để củng cố hàng rào miễn dịch và giảm thiểu tối đa nguy cơ tái nhiễm trong cộng đồng.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu chính trong quản lý và điều trị bệnh ho gà là tiêu diệt vi khuẩn Bordetella pertussis nhằm hạn chế sự lây lan mầm bệnh ra cộng đồng, giảm thiểu mức độ nghiêm trọng của các cơn ho kịch phát, cung cấp hỗ trợ hô hấp kịp thời và ngăn ngừa biến chứng đe dọa tính mạng. Việc điều trị phải luôn được chỉ định và theo dõi sát sao bởi bác sĩ chuyên khoa; người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều trị tại nhà.

Về can thiệp y khoa, liệu pháp kháng sinh thích hợp đóng vai trò then chốt. Nhóm kháng sinh macrolide thường được bác sĩ lựa chọn ưu tiên để loại trừ vi khuẩn khỏi đường hô hấp. Khi được dùng sớm trong giai đoạn viêm long, kháng sinh giúp rút ngắn thời gian bệnh và giảm nhẹ triệu chứng. Nếu bắt đầu muộn hơn trong giai đoạn ho kịch phát, kháng sinh ít làm thay đổi tiến trình cơn ho do độc tố đã làm tổn thương biểu mô, nhưng vẫn giữ vai trò thiết yếu nhằm tiêu diệt vi khuẩn và triệt tiêu khả năng lây lan sang người xung quanh sau khi hoàn thành liệu trình chỉ định.

Đối với các trường hợp bệnh nhi nhỏ tuổi hoặc có dấu hiệu nặng, nhập viện điều trị nội trú là bắt buộc. Tại bệnh viện, các biện pháp hỗ trợ gồm cung cấp oxy y tế, hút thông đờm dãi nhớt khi đường thở bị ứ đọng dịch tiết, và theo dõi liên tục các chỉ số sinh tồn như nhịp thở, nhịp tim và nồng độ oxy máu. Khi xảy ra biến chứng suy hô hấp cấp tính hoặc ngưng thở kéo dài, các kỹ thuật hồi sức tích cực như thở máy hỗ trợ sẽ được đội ngũ bác sĩ áp dụng kịp thời.

Về chăm sóc dinh dưỡng, người bệnh cần được bù đủ dịch và dinh dưỡng qua thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để tránh nôn trớ. Môi trường nghỉ ngơi cần sạch sẽ, giữ độ ẩm hợp lý, tránh xa các tác nhân kích thích đường thở như khói thuốc lá, bụi nhà và mùi hóa chất nồng gắt.

Người chăm sóc tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc giảm ho ức chế thần kinh trung ương, thuốc ngủ hoặc siro ho không kê đơn cho người bệnh ho gà. Phản xạ ho là cơ chế bảo vệ tự nhiên giúp tống xuất dịch nhầy; việc dùng thuốc giảm ho không đúng chỉ định có thể gây ứ đọng đờm đặc, tắc nghẽn phế quản và làm trầm trọng thêm nguy cơ ngưng thở ở trẻ nhỏ.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Tiêm chủng vắc xin đầy đủ và đúng lịch là biện pháp phòng ngừa bệnh ho gà chủ động, bền vững và mang lại hiệu quả cao nhất đối với trẻ em và toàn thể cộng đồng.

Trẻ nhỏ cần được tiêm các mũi vắc xin phối hợp có chứa thành phần ho gà theo đúng lịch tiêm chủng, bắt đầu từ khi tròn hai tháng tuổi với ba liều cơ bản và tiêm nhắc lại khi trẻ được 18 đến 24 tháng tuổi. Do miễn dịch kháng thể suy giảm dần sau 5 đến 10 năm, thanh thiếu niên và người lớn cũng cần chủ động tiêm các mũi nhắc lại bằng vắc xin phối hợp phù hợp để duy trì khả năng phòng vệ liên tục.

Tiêm phòng vắc xin cho phụ nữ mang thai trong ba tháng cuối của thai kỳ là chiến lược then chốt giúp truyền kháng thể thụ động bảo vệ trẻ sơ sinh trong những tháng đầu đời chưa kịp tiêm phòng. Chiến lược kén bao bọc cũng khuyến cáo mọi người thân chăm sóc trực tiếp trẻ sơ sinh cần được tiêm phòng đầy đủ để ngăn ngừa nguy cơ vô tình truyền mầm bệnh cho bé.

Bên cạnh vắc xin, các biện pháp vệ sinh phòng dịch hằng ngày cần được duy trì: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng và mũi bằng khăn giấy hoặc nếp gấp khuỷu tay khi ho, hắt hơi. Giữ nơi ở thông thoáng, vệ sinh đồ chơi và bề mặt tiếp xúc của trẻ. Hạn chế đưa trẻ đến nơi đông người khi có dịch bệnh và tham vấn bác sĩ về biện pháp điều trị dự phòng sau phơi nhiễm cho người tiếp xúc gần.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bệnh ho gà có thể chuyển biến xấu nhanh chóng, đặc biệt ở đối tượng trẻ nhỏ. Việc nhận biết kịp thời các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm để đưa người bệnh đến khám hoặc gọi cấp cứu y tế có ý nghĩa sống còn trong việc ngăn ngừa rủi ro.

Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế thăm khám ngay khi cơn ho kéo dài trên hai tuần không thuyên giảm, xuất hiện các đợt ho rũ rượi kèm tiếng rít, nôn mửa nhiều sau cơn ho hoặc trẻ có biểu hiện bỏ bú, mệt lả và có dấu hiệu mất nước.

Cần gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến khoa cấp cứu ngay lập tức khi xuất hiện các dấu hiệu nguy kịch sau:

Trẻ có cơn ngưng thở kéo dài, thở ngắt quãng hoặc tím tái rõ rệt ở vùng quanh môi, đầu ngón tay và móng chân trong hoặc sau cơn ho. Trẻ có biểu hiện suy hô hấp nặng như thở rút lõm lồng ngực dữ dội, cánh mũi phập phồng, thở khò khè hoặc thở rên. Xuất hiện các cơn co giật, li bì, ngủ li bì khó đánh thức hoặc mất ý thức. Người bệnh nôn ói hoàn toàn mọi chất lỏng đưa vào cơ thể, không thể bú mẹ hay uống nước dẫn đến kiệt sức trầm trọng.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết này mang tính chất giáo dục sức khỏe và tham khảo kiến thức y khoa, không thay thế cho việc thăm khám lâm sàng, chẩn đoán xác định và phác đồ điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc dùng kháng sinh tùy tiện không đúng thời điểm hay liều lượng sẽ không mang lại hiệu quả loại trừ vi khuẩn mà còn làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc trong cộng đồng.

Tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng các loại thuốc ức chế ho, thuốc an thần hoặc các loại siro ho không rõ nguồn gốc. Việc ức chế phản xạ ho tự nhiên có thể làm tắc nghẽn dịch nhầy đường thở, dẫn đến các đợt ngưng thở đột ngột và suy hô hấp nguy hiểm.

Không áp dụng các bài thuốc truyền miệng, mẹo dân gian chưa được kiểm chứng khoa học như nhỏ nước lá lạ hay xông khói vì có nguy cơ làm bỏng niêm mạc hô hấp và nhiễm trùng nặng thêm. Luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế khi theo dõi và chăm sóc người bệnh.

Kết luận

Bệnh ho gà là một nhiễm trùng đường hô hấp nguy hiểm với khả năng lây lan nhanh chóng, tiềm ẩn nhiều biến chứng đe dọa tính mạng đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Nhận thức đúng về các giai đoạn tiến triển của bệnh giúp người chăm sóc không chủ quan trước những dấu hiệu ban đầu dễ nhầm lẫn với cảm lạnh thông thường.

Tiêm chủng vắc xin đầy đủ và đúng lịch hẹn là chìa khóa phòng bệnh chủ động, bền vững nhất cho cả trẻ em lẫn người trưởng thành. Khi nhận thấy bất kỳ biểu hiện nghi ngờ mắc bệnh ho gà, hãy chủ động liên hệ với các cơ sở y tế để được nhân viên y tế thăm khám, chẩn đoán chính xác và tư vấn chăm sóc kịp thời, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.