Xương quay: Vị trí, cấu tạo giải phẫu và chức năng vận động của cẳng tay

Xương quay là gì?

Xương quay, có tên khoa học là radius, là xương dài nằm ở bờ ngoài của cẳng tay, cùng hướng với ngón tay cái. Cùng với xương trụ nằm ở phía trong, xương quay tạo nên bộ khung xương vững chắc cho toàn bộ cẳng tay, liên kết từ vùng khớp khuỷu xuống đến khối xương cổ tay.

Về mặt cơ học sinh học, xương quay sở hữu hình thái uốn cong sinh lý đặc biệt giúp xương có thể thực hiện động tác xoay bắt chéo qua xương trụ một cách linh hoạt mà không bị cản trở. Xương quay không chỉ đóng vai trò làm đòn bẩy truyền lực cho các nhóm cơ vùng cẳng tay mà còn là điểm bám của nhiều gân cơ quan trọng điều khiển chuyển động của bàn tay và các ngón tay. Do đặc tính chịu tải trọng nén chính từ cổ tay, đây cũng là vị trí xương thường xuyên chịu tác động cơ học trực tiếp trong các tai nạn sinh hoạt hàng ngày.

Vị trí của xương quay trong hệ vận động

Về mặt định khu giải phẫu, xương quay là một xương dài nằm ở phần ngoài của cẳng tay khi cơ thể ở tư thế giải phẫu chuẩn, tức là bàn tay ngửa và ngón cái hướng ra phía ngoài. Chiều dài của xương quay chạy dọc song song với xương trụ, kéo dài từ khớp khuỷu tay xuống tận khớp cổ tay.

Ở đầu trên, xương quay tiếp khớp với lồi cầu xương cánh tay và khuyết quay của xương trụ, tạo nên các diện khớp quan trọng của vùng khuỷu. Ở đầu dưới, xương tiếp khớp trực tiếp với xương thuyền, xương nguyệt thuộc khối xương cổ tay và khuyết khuyết quay của đầu dưới xương trụ. Nhờ vị trí đặc thù này, xương quay đóng vai trò làm trục di động bao quanh xương trụ, quyết định phạm vi không gian cử động của cả bàn tay.

Cấu tạo giải phẫu chi tiết của xương quay

Cấu trúc giải phẫu của xương quay được chia thành ba phần rõ rệt gồm đầu trên, thân xương và đầu dưới. Đầu trên có chỏm xương quay hình trụ tròn, mặt trên lõm để tiếp khớp với lồi cầu xương cánh tay, xung quanh là vành khớp tiếp xúc với xương trụ. Ngay dưới chỏm là phần cổ xương quay thon nhỏ, tiếp đến là lồi củ quay, nơi bám tận của gân cơ nhị đầu cánh tay.

Thân xương quay có hình lăng trụ tam giác với ba mặt và ba bờ, hơi cong cong uốn lượn sang phía ngoài giúp tăng cường khả năng chịu lực. Đầu dưới của xương phát triển nở rộng hơn hẳn đầu trên, có mỏm trâm quay nhô xuống thấp ở phía ngoài ngón cái và diện khớp cổ tay giúp tiếp nối nhịp nhàng với các xương cổ tay. Toàn bộ cấu trúc này được kết nối bền vững với xương trụ thông qua màng gian cốt cẳng tay.

Chức năng cơ học và vận động của xương quay

Chức năng nổi bật và quan trọng nhất của xương quay là tham gia trực tiếp vào động tác sấp và ngửa cẳng tay. Khi người bệnh thực hiện xoay úp hoặc ngửa lòng bàn tay, chỏm xương quay sẽ xoay tại chỗ quanh trục của nó tại khớp quay trụ trên, đồng thời đầu dưới xương quay sẽ lướt quay một vòng cung quanh chỏm xương trụ ở khớp quay trụ dưới.

Bên cạnh vận động sấp ngửa, xương quay là thành phần chính tiếp nhận và truyền tải lực nén cơ học từ bàn tay lên cẳng tay và cánh tay khi chúng ta chống tay, mang vác hoặc cầm nắm vật nặng. Màng gian cốt căng giữa xương quay và xương trụ giữ nhiệm vụ phân bổ đều lực cơ học này sang xương trụ, từ đó bảo vệ hệ thống khớp và giảm thiểu chấn thương mô mềm quanh chi trên khi hoạt động thể lực.

Các vấn đề sức khỏe thường gặp ở xương quay

Do vị trí nằm nông và phải tiếp nhận lực trực tiếp từ bàn tay, xương quay rất dễ gặp chấn thương, phổ biến nhất là gãy đầu dưới xương quay khi người bệnh ngã chống tay ở tư thế duỗi cổ tay. Ngoài ra, chấn thương trật chỏm xương quay hoặc gãy thân xương quay kết hợp trật khớp quay trụ cũng là các dạng tổn thương phức tạp cần can thiệp y tế chuyên khoa.

Các bệnh lý phần mềm liên quan mật thiết đến xương quay bao gồm hội chứng De Quervain gây viêm bao gân ngón cái chạy ngang mỏm trâm quay, hay hội chứng ống quay gây chèn ép nhánh sâu dây thần kinh quay. Những tình trạng này thường gây đau nhức kéo dài, hạn chế đáng kể biên độ vận động và làm giảm sức cầm nắm đồ vật hàng ngày của người bệnh nếu không được phát hiện sớm.

Lưu ý an toàn

Mọi tổn thương nghi ngờ nứt hoặc gãy xương quay cần được nẹp bất động tạm thời và đưa đến cơ sở y tế có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình để chụp X-quang đánh giá. Tuyệt đối không tự ý đắp thuốc lá, kéo nắn khớp hoặc xoa bóp dầu nóng lên vùng cẳng tay sưng đau vì có thể gây di lệch xương, chèn ép khoang hoặc tổn thương thần kinh mạch máu nghiêm trọng.

Tóm tắt

Hiểu rõ vị trí và chức năng của xương quay giúp mỗi người có ý thức bảo vệ đôi tay tốt hơn trong sinh hoạt cũng như lao động. Khi gặp bất kỳ chấn thương vùng cẳng tay hay cổ tay, việc thăm khám y tế kịp thời là yếu tố quyết định để bảo tồn khả năng vận động khéo léo vốn có.